Ангелот како јазик на невидливото
Кога зборуваме за ангели, најчесто не зборуваме за суштества со крилја, туку за јазик. За начин на кој човекот низ вековите ја преведувал божествената добродетел на разбирлив, човечки говор. Во народскиот религиозен менталитет, ангелот е сведок – потврда дека постои нешто повисоко од нас, нешто што не е само идеја, туку присутност. Не е случајно што истиот поим се јавува кај зороастрејците, во јудаизмот, христијанството и исламот. Тука ангелот не е украc на верата, туку нејзин преносник – гласник што стои меѓу небото и земјата.
Архангелите и редот на небесното
Архангелот е врховен ангел, поглавар, фигура на поредок. Во еврејско-христијанската традиција тие не делуваат самоволно, туку по божја заповед, со конкретни задачи и улоги. Старото аврамско гледање на светот зборува за седум архангели што претстојат пред Божјиот престол – систем кој не е случаен, туку симболичен обид космосот да се замисли како уредена целина. Во православието тие се именувани и почитувани: Михаил како началник и војвода, Гаврил како вестител, Рафаил како исцелител, а покрај нив и Урил, Салатил, Јегудил и Варахил. Овде не станува збор за митолошки каталог, туку за духовна мапа на улоги и функции.
Ангелот како гласник
Во самиот корен на зборот стои значењето „гласник“. Ангелот е оној што носи порака, што посредува меѓу божествената волја и човечкото искуство. Како таков, тој се јавува и како посредник на откровенијата и како извршител на волјата. Ова не е уникатно за библиската традиција. Во грчката книжевност, уште кај Хомер, ангелот се појавува и како личен посредник и како безлична сила. Подоцна, значењето се стабилизира – станува збор за личен преносник со религиска, но и со секуларна улога.
Прогонството и обликувањето на ангеологијата
Во израелитската традиција пред вавилонското прогонство, ангелите имаат ограничена улога. Но токму искуството на прогонството го менува тоа. Од една страна, се зајакнува строгиот монотеизам, што бара посредници меѓу апсолутниот Бог и човекот. Од друга, преку контактот со иранската и вавилонската мисла, се презема терминологија и космологија со која поимот ангел добива подлабока структура. Така се создава богата ангеологија, особено видлива во небиблискиот еврејски материјал и во апокалиптичното мислење, каде ангелите се објавувачи на езотерични знаења.
Од поезија до теологија
Во рабинската книжевност ангелите се спомнуваат ретко и воздржано. Многу современи еврејски толкувачи ги читаат како поетски симболи или како остатоци од поранешна космологија. Христијанството ги прифаќа еврејските верувања, но учењето за Светиот Дух поставува јасни граници – ангелите се присутни, но не смеат да станат предмет на обожавање. Новиот Завет ги спомнува често, токму за да предупреди на таа опасност.
Клучен момент е делото на Псевдо-Дионисиј Аеропагит, кој разработува небеска хиерархија од серафими на врвот до ангели на дното. Многу од нашите денешни претстави за ангелите потекнуваат од него, а не директно од Библијата. Европската религиска уметност го следи ова влијание, иако херувимите често се инспирирани од класичните putti – уште еден доказ дека симболите секогаш патуваат меѓу културите.
Модерниот поглед – меѓу психологија и космологија
Со коперникарската револуција, ангелите постепено се доживуваат како дел од застарена космологија. Психоанализата, пак, нуди поинакво читање – гледа структури на личноста што наликуваат на тројната поделба на универзумот што ја подразбира ангеологијата. Така ангелите не исчезнуваат, туку се преселуваат – од небото во симболичкиот простор на човековата психа.
Кои се архангелите?
Михаил се појавува како заповедник на Господовата војска, бранител и застапник. Во Книгата на Даниел е „големиот кнез“ што го штити народот, фигура на сила и заштита. Рафаил, пак, е архангел на исцелувањето – и не е случајно што хебрејскиот збор за лекар, рофе, го дели истиот корен со неговото име. Гаврил значи „божја сила“ – тој е толкувачот на пророштвата, вестителот на раѓањето и носителот на објавата. Во Куранот е познат како Џебраил, „чистиот дух“ преку кој Мухамед ја прима објавата. Во христијанската иконографија, Гаврил останува симбол на Навестувањето.
На 26 јули се одбележува денот на светиот архангел Гаврил – Собор што ја спојува традицијата, литургијата и живото сеќавање на улогата на гласникот.
