Денес, повеќе од кога било, чувствувам дека алтруизмот не е луксуз, не е морална декорација што убаво звучи во книги и говори. Тој е потреба. Неопходност. Можеби утре ќе биде најпотребен од сѐ. Во време кога егоизмот често се прогласува за „здрав личен интерес“, кога успехот се мери со тоа колку си зел, а не колку си дал, прашањето за алтруизмот станува прашање за тоа какви луѓе сакаме да бидеме.
Алтруизмот како поим во психологијата се дефинира како несебично однесување насочено кон доброто на другиот, дури и кога тоа носи лична цена. Но за мене, тоа не е само дефиниција. Тоа е став. Тоа е избор.
Алтруизмот како личен и општествен чин
Грижата за другиот не смее да остане само личен животен став – нешто што го негуваме во приватноста на нашето семејство или пријателство. Таа мора да стане и колективен, општествен, па и државен принцип. Затоа што алтруизмот е просоцијален – однесување што ја зацврстува заедницата, гради доверба и создава култура на заемна поддршка. Во научните истражувања за „prosocial behavior“ се покажува дека општества со повисоко ниво на меѓусебна доверба имаат подобра социјална кохезија и благосостојба.
Кога реките не ја пијат својата вода, кога дрвјата не ги јадат своите плодови, кога облаците не го голтаат својот дожд – таа индиска пословица не е само поетска слика. Таа е природен закон на дарување. Сѐ што е големо, секогаш е во корист на други.
Библиската мисла – „Сѐ што сакате луѓето да ви прават вам, правете им и вие ним“ – позната како Златното правило – ја содржи суштината на цивилизацијата. Без неа нема општество. Има само пазар на интереси.
Меѓу жртвата и суетата
Рабиндранат Тагоре предупредува со својата приказна за секирата и дрвото. Конфучие зборува за градење карактер не само свој, туку и на други. Епиктет нѐ потсетува дека сонцето не чека некој да го замоли да свети.
Но Ниче, како и секогаш, ја отвора непријатната страна на вистината. Човекот понекогаш скока да спаси давеник со поголем жар кога има публика. Тоа е оној тeнок слој меѓу вистинскиот алтруизам и желбата да бидеш виден како добар. Токму тука се крие разликата меѓу дело од љубов и дело од суета.
Кабир вели дека сѐ додека човекот ги истакнува „Јас“ и „Мое“, неговите дела се рамни на нула. Тоа не значи да се избришеш себеси, туку да не се претвориш во центар на светот. Талмудот мудро прашува: „Ако не сум за себе, кој ќе биде за мене? Но ако сум само за себе, што сум јас?“ Тоа е балансот. Не самоуништување, туку надминување.
Расцутот што не е само личен
Карл Маркс пишува дека човекот може да биде прочуен научник, голем мудрец, одличен поет, но ако создава само за себе – никогаш целосен човек. Лао Це додава дека не пропаѓа само она што не живее само за себе. Галилео Галилеј ги вбројува најдобрите години од својот живот во часовите кога го трошел својот труд во корист на други.
И навистина, што е голема ѕвезда ако нема кого да осветлува? Што е светлина ако не допира до некого?
Современите истражувања во позитивната психологија покажуваат дека луѓето кои редовно прават волонтерска или добротворна работа имаат повисоко ниво на субјективна благосостојба и пониски нивоа на стрес. Значи, алтруизмот не е само морална категорија. Тој е и психолошка добивка.
Зачукај, но не за да земеш
Душан Радовиќ вели: „Зачукајте понекогаш на туѓа врата, не да барате, туку да понудите помош.“ Во свет навикнат да бара, тоа е тивка револуција.
Алтруистот, пишува Емил Куе, и не барајќи го наоѓа она што егоистот не го наоѓа ни кога го бара. Можеби затоа што вистинската добивка не е во резултатот, туку во односот. Во движењето од „Јас“ кон „Ние“.
Упанишадите зборуваат за дејствување без жед за исходот. Да работиш предано, но без копнеж по награда. Тоа е тешко. Но таму почнува слободата.
Алтруизмот не е спротивност на здравата грижа за себе. Тој е надградба. Тој е одлука дека светот не завршува со твоите интереси. И можеби токму затоа во време на гласен егоизам тој станува тивка, но најсилна форма на отпор.
Рекле мудри луѓе за алтруизмот
Реките не ја пијат својата вода; дрвјата не ги јадат своите плодови; облаците не го голтаат својот дожд. Сѐ што е големо, секогаш е во корист на други.
Индиска пословица
Значи, сѐ што сакате луѓето да ви прават вам, правете им и вие ним.
Библија
Секирата на дрводелецот го молела дрвото да и даде рачка-дрвото и дало.
Рабиндранат Тагоре
Вистинскиот човек, сакајќи да изгради свој сопствен карактер, се обидува, исто така, да го изгради карактерот и на други луѓе и, сакајќи да успее, им помага и на други да успеат.
Конфучие
Сонцето не чека да ги растури својата светлина и топлина. И ти, исто така, прави го доброто што зависи од тебе, не чекајќи од тебе да го бараат.
Епиктет
Човек никогаш не скока во вода со поголем жар да спаси давеник, отколку кога се присутни оние што нема да рескираат.
Фридрих Вилхелм Ниче
Голема ѕвездо! Што би било твоја среќа да ги нема оние што ги осветлуваш?
Фридрих Вилхелм Ниче
Сѐ додека човекот ги истакнува „Јас“ и „Мое“, неговите дела се рамни на нула. Кога љубовта спрема „Јас“ и „Мое“ ќе умре, тогаш делото на Бога е извршено.
Кабир
Човековата природа е таква што тој својот расцут може да го достигне само ако работи за расцут, за доброто на целиот свет на своите современици. Ако создава само за себе, може, вистина, да биде прочуен научник, голем мудрец, одличен поет, но никогаш целосен, навистина голем човек.
Карл Маркс
Не пропаѓа само она што не живее само за себе.
Лао Це
Во најдобрите години од мојот живот ги вбројувам оние часови што сум ги минал во работа, непрестано трошејќи го во корист на други она што ми го дала природата и што сум го научил со својата студиозна работа.
Галилео Галилеј
Зачукајте понекогаш на туѓа врата, не да барате, туку да понудите помош.
Душан Радовиќ
Алтруистот и не барајќи го наоѓа она што егоистот не го наоѓа и кога го бара.
Емил Куе
Биди алтруист-почитувај го егоизмот на другите.
Станислав Јержи Лец
Ако не сум за себе, кој ќе биде за мене?
Но ако сум само за себе, што сум јас?
И ако не сега, кога?
Талмуд
Многу свеќи може да се запалат од една свеќа, а да не се намали нејзиниот сјај.
Талмуд
Во среќа ќе проживее и стогодишен век оној што прави дела не врзувајќи се, кој ја работи својата работа предано, но без жед, не копнеејќи по исходот на своето работење-таков и само таков.
Упанишади
