Лековито плантажно растение што народот го памети, а науката го потврдува
Кога ќе ја спомнам, не мислам само на една билка што расте по ливадите. Мислам на мирис на лето, на народни песни, на ранети ајдуци што со неа си ги преврзувале раните. Таа не е случајно наречена така. Во народот се среќава и како „раненик” и „столичник”, имиња што сами по себе кажуваат многу. Во неа има историја, има искуство, има доверба што се градела со векови.
Станува збор за мошне познато и распространето лековито растение – повеќегодишно тревесто, кое достигнува висина од 40 до 80 сантиметри. Коренот ѝ е силно разгранет, и хоризонтално и вертикално. Има лазечки ризом, цилиндрично и разгрането стебло, а листовите ѝ се меки, издолжени и разделени, како перо со безброј ситни назабени делови. Цветот е ситен, собран во главкасто соцветие, а бојата варира од бела до жолтеникава и розова. Цвета од јуни до ноември, долго и упорно, како да не сака да се повлече од сцената.
Во ботаниката е позната како Achillea millefolium, а името го носи по античкиот херој Ахил, кој според преданијата со неа ги лекувал раните на своите војници. Од таму доаѓа и називот ахилеин. Ова не е само митолошка приказна. Денес активните состојки на ајдучката трева се научно анализирани и потврдени. Содржи етерично масло богато со хамазулен, флавоноиди, танини, горчливи материи, каротин, витамин Ц и витамин К. Податоци за хемискиот состав и фармаколошкото дејство можат да се најдат и во официјалните Herbal Monographs на European Medicines Agency, каде се обработуваат традиционално користени лековити растенија во Европа.
Од плевел до фармацевтска суровина
Ајдучката трева е самоник и најмногу е распространета во регионот на Средоземјето, но ја има речиси низ цела Европа, па и кај нас. Често ја сметаме за плевел, затоа што расте на ливади, пасишта, стрништа, па дури и во посеви. Но, прашањето е – дали е плевел или богатство што не сме научиле да го цениме?
Поради економската исплатливост и големата употреба во фармацевтската индустрија, денес плантажно се одгледува во повеќе европски земји, особено во Полска и Унгарија. Производството е насочено кон надземната маса – стеблото и соцветието, кои се користат како суровина за чаеви, тинктури, екстракти и козметички препарати. Според податоци од современата фитотерапија и научни публикации достапни преку PubMed базата на медицински истражувања, ајдучката трева покажува антиинфламаторно, спазмолитично и благо хемостатско дејство.
Лековитоста – меѓу традицијата и науката
Во народната медицина, примената ѝ е широка. Се користела при внатрешни крварења, проблеми со жолчката, срцеви заболувања, кашлица, хемороиди, астма, несоница, ревматски болки. Сепак, денес морам да бидам искрен и одговорен – не секое традиционално тврдење е целосно потврдено со модерни клинички студии.
Најсилно научно поддржана е нејзината употреба при дигестивни тегоби, менструални болки и воспалителни состојби. Германската Комисија Е, која изработува монографии за лековити растенија, ја признава ајдучката трева како билка што може да помогне кај лесни гастроинтестинални нарушувања и грчеви.
Тоа не значи дека треба да ја идеализираме, туку дека треба да ја користиме со разум. Билките не се магија – тие се алатка. И како секоја алатка, бараат знаење.
Повеќе од лек – и зачин на трпезата
Она што многумина не го знаат е дека ајдучката трева се користи и како зачин. Младите листови може да се додаваат во салати, супи, меки сирења и сувомеснати производи. Има благо горчлив, ароматичен вкус што потсетува на комбинација меѓу камилица и мајчина душица. Во некои традиционални европски рецепти, таа се користела и во пиварството како ароматична билка.
Одгледување – шанса за плантажно производство
Иако кај нас лековитите и зачинските растенија сѐ уште најчесто се собираат од природата, сметам дека иднината е во контролирано, плантажно одгледување. Не само поради економијата, туку и поради заштитата на природните ресурси.
Ајдучката трева е особено погодна за тоа затоа што има скромни барања. Добро поднесува и ниски и високи температури, но најдобро успева на сончеви површини со умерено плодни почви. Се одгледува во плодоред и не се препорачува повеќегодишно одгледување на исто место заради исцрпување на почвата.
За плантажно производство често се користи селектиран материјал од подвидот colina, со повисока содржина на етерично масло. Површината се заорува по есенската жетва, на околу 30 сантиметри длабочина. За оптимални приноси се препорачува органско ѓубрење, а прихраната со фосфор, калиум и азот се приспособува на почвените анализи.
Сеењето може да биде директно или преку расад. Кога се користи расад, приносите се значително поголеми. При директна сеидба редовите се на растојание од 30 до 40 сантиметри. За еден хектар потребни се околу три килограми семе. При расадување, потребни се приближно 60.000 до 70.000 растенија по хектар. Во првата година жнеењето е во септември, а од втората година може да има две жетви – во мај и во октомври. Просечниот принос се движи од 700 до 1.200 килограми сува маса по хектар по жетва, зависно од агротехниката и климатските услови.
Кога ќе ја погледнам ајдучката трева денес, не ја гледам само како билка. Ја гледам како спој меѓу традиција и современост, меѓу народна мудрост и научна потврда. Понекогаш решенијата не се далеку од нас. Растат тивко, на ливадата, и чекаат да ги препознаеме.
