За агресивноста зборувале многумина – мислители, научници, психолози, луѓе што ја проучувале од далеку, но и луѓе што ја искусиле одблизу, на своја кожа. И речиси сите, без разлика од каде доаѓаат, се среќаваат во една иста загриженост: нејзиниот пораст. Ја гледаме во семејството, меѓу родители и деца, меѓу партнери, меѓу соседи, на улица, во политика, меѓу држави, па сѐ до онаа најопасна форма – човекот против природата. И токму таму, во тој однос, станува јасно дека агресивноста не е само лична маана, туку и цивилизациски проблем.
Англискиот филозоф Херберт Спенсер, кој живеел од 1820 до 1903 година, оставил една реченица што и денес звучи непријатно точно: „Агресијата која е ужасна кога ќе ја стори еден, не се казнува кога ќе ја стори мноштво“.
Кога агресијата е енергија, а кога станува насилство
Тука мора да се биде прецизен. Не е секоја агресија исто што и насилство. Во психолошка смисла, агресијата се разбира како однесување насочено кон нанесување штета, додека насилството е потежок, поекстремен облик на употреба на сила или моќ што води, или има голема веројатност да води, кон повреда, психолошка штета, лишување или смрт. Тоа разграничување е важно, затоа што денес премногу лесно ги мешаме поимите, а кога ги мешаме поимите – ја губиме и можноста точно да го разбереме проблемот.
Човекот има агресивна енергија и таа сама по себе не е нужно зло. Во одредена мера, таа е дел од опстанокот, самоодбраната, пробивноста, способноста да се оттурне пречката и да се преживее. Проблемот не почнува кога таа енергија постои, туку кога ќе ги премине границите на самоконтролата, уважувањето и мерката. Тогаш агресивноста престанува да биде сила за живот и станува сила против животот. Тогаш веќе не зборуваме за енергија, туку за насилство.
Конфликтот не ја создава агресијата – ја открива
Секое различно мислење, секој судир на ставови, секој конфликт, кај човекот буди извесна анксиозност и фрустрација. Токму таму се гледа колку сме внатрешно созреани. Едни ја поднесуваат разликата и се обидуваат да ја разберат. Други веднаш бараат виновник. Трети глумат дека ништо не се случило. Но конфликтот што не е признаен, не исчезнува. Тој само се повлекува во внатрешноста и таму продолжува да работи.
Луѓето што во детството гледале агресивни модели на решавање проблеми, често подоцна ги повторуваат истите тие модели. Не секогаш, но многу често. Затоа агресивноста не е само темперамент. Таа е и научен образец. Начин на кој некој видел дека се освојува простор, се брани авторитет, се победува во расправија или се прикрива сопствена слабост.
Одбранбени механизми, проекција и бегање од сопствената вина
Постојат различни облици на агресивно реагирање. Едните живеат со внатрешната реченица: „Виновен е другиот“. Тие лесно обвинуваат, тешко се преиспитуваат, ретко го гледаат сопствениот придонес во конфликтот. Во психолошки јазик тоа често се поврзува со проекција – му го припишуваме на другиот она што не сакаме да си го признаеме себеси. Други, пак, одат во порекнување. Се однесуваат како конфликтот да не постои, како тишината сама ќе ја заврши работата. Но потиснатиот конфликт не станува мир. Тој станува акумулација.
Така се создава и она што денес толку јасно го чувствуваме во урбаното секојдневие: наталожена фрустрација. Малата плата, несигурноста, брзината, некултурата во комуникацијата, грубоста во јавниот простор, постојаниот притисок да се преживее, а притоа да се изгледа стабилно – сето тоа се таложи. И кога човек нема зрел канал да го обработи, често го истура таму каде што е најлесно: врз послабиот, врз поблискиот, врз недолжниот.
Медиумите, екранот и учењето на агресијата
Старо прашање, но уште живо: што прават медиумите со човечката агресивност? И денес не е паметно да се тврди дека еден филм, една игра или една сцена автоматски произведува насилник. Тоа би било поедноставување. Но исто така не е точно ни дека насилната медиумска содржина е без влијание. Психолошките истражувања со години укажуваат дека изложеноста на насилни содржини може да биде еден од ризик-факторите за агресивни мисли, емоции и однесувања, особено кај деца и адолесценти, кога е споена со други ризици од средината. Значи, не е единствена причина – но не е ни невина позадина.
Токму затоа денес прашањето не е само што гледаме, туку што учиме од тоа што гледаме. Ако на екранот постојано триумфира понижувањето, доминацијата, крвта, експлозијата, навредата и суровата моќ, тогаш човек полека почнува да се навикнува. А кога нешто ќе ни стане навика, престанува да нѐ шокира. Тука е опасноста.
Модерната агресивност не живее само на улица, туку и на интернет
Денес агресивноста одамна не се изразува само телесно или вербално во непосреден контакт. Таа живее и во дигиталниот простор – во коментарите, во пораките, во постојаното провоцирање, во анонимната суровост, во виртуелната опседнатост. Но тука е важно да не се претерува со дијагнози. Не е секое често испраќање пораки, мејлови или користење интернет доказ за клиничко пореметување. Она што денес е официјално препознаено од Светската здравствена организација е „gaming disorder“ – нарушување поврзано со играње игри, кога постои нарушена контрола, приоритет на играњето над секојдневните обврски и продолжување и покрај јасните штетни последици. Значи, не зборуваме за секоја дигитална навика, туку за образец што сериозно го нарушува животот.
Тоа е голема разлика. Современиот човек лесно се плаши од новите технологии, па секоја прекумерност сака веднаш да ја нарече болест. Но не секоја прекумерност е дијагноза. Сепак, кога дигиталниот свет станува место за бегство од реалноста, за наталожување бес, за живеење без граници и без одговорност, тогаш веќе треба сериозно внимание.
Машки, женски, семејни и општествени конфликти
Во постарите толкувања на агресивноста често се среќаваат стереотипи – дека едниот пол е ловец, другиот провокатор, дека машкоста и женскоста по природа влегуваат во некаков судир на доминации. Денес таквите поедноставувања не помагаат. Агресивноста не е машка или женска по суштина. Таа е човечка. И мажите и жените можат да бидат агресивни, контролирачки, манипулативни, повредени, пасивно казнувачки или отворено насилни. Поважно од полот е моделот на личност, историјата на повреди, научените механизми и степенот на самосвест.
Може ли агресивноста да се лечи
Во надминувањето на конфликтот најмногу се потенцира дијалогот. Не декоративен, не формален, туку вистински. Дијалог во кој човек прво си признава себеси дека конфликт постои, дека боли, дека фрустрира, дека не може вечно да се оттурнува под тепих. Дури потоа доаѓа можноста да се именува, да се разбере и да се решава.
Зрелите личности не се оние што никогаш не се лутат. Зрелите личности се оние што знаат што да прават со својата лутина. Тука влегуваат повисоките механизми на одбрана – сублимација, алтруизам, хумор, саморефлексија. Не како украсни зборови, туку како вистински вештини на психичка хигиена.
Компромисот останува основен начин на решавање на конфликтот. Но вистински компромис не значи едниот тотално да победи, а другиот понижено да капитулира. Компромис има само кога двете страни признаваат дека не ја поседуваат целата вистина, дека и двете носат дел од одговорноста, и дека односот е поважен од суетата.
Љубов, духовност и границата меѓу вера и наука
Во некои духовни и религиски пристапи, агресивноста се толкува како длабока глад за нежност, признание, блискост и љубов. Таквото читање не треба лесно да се оттурне, затоа што во него има човечка вистина. Многу луѓе навистина повредуваат затоа што и самите биле повредени. Многу грубост е всушност оклоп.
Но тука мора да се внимава и на границата. Духовната помош може да му биде драгоцена на човекот – како утеха, смисла, поддршка, враќање кон себе, кон верата, кон природата, кон покајанието, кон љубовта. Сепак, тоа не треба да се претставува како научно докажан медицински третман за агресивност или за конкретни болести. Особено не треба како факт да се изнесуваат тврдења дека чир, астма, артритис или срцева болест директно произлегуваат од одредена морална или карактерна особина. Таквите толкувања можат да имаат симболичка или духовна вредност за некого, но не се современ медицински консензус.
Затоа е најчесно да се каже вака: љубовта, припадноста, духовната сигурност и чувството дека си вреден можат длабоко да помогнат во човековото смирување и созревање. Но кога агресивноста станува деструктивна, хронична, опасна или насилна, тогаш покрај духовната поддршка се потребни и психолошка, психотерапевтска, а понекогаш и психијатриска помош.
Пасивен бес и агресивен бес
Не секој бес вика. Некој бес молчи, се крие, озборува, оттурнува, манипулира, провоцира од сенка, се прави жртва, а всушност казнува. Тоа е пасивниот бес. Тој не треска врата, но знае да разјадува односи со тивка суровост. Избегнува директен судир, но создава атмосфера во која другиот постојано се чувствува виновен, оттурнат или емоционално уценет.
Агресивниот бес е поочигледен. Тој се слуша во заканата, во викањето, во вулгарноста, во тресокот, во дивото возење, во кршењето предмети, во потребата за одмазда, во непредвидливата експлозија поради ситница. Често оди рака под рака и со алкохол или други форми на самоуништување. Едниот бес каса одвнатре, другиот однадвор. Но и двата се повик за работа врз себе.
Клучното прашање не е дали имаме агресија, туку што правиме со неа
На крајот, веројатно не можеме да живееме без агресивна енергија. Таа е дел од човечкиот склоп. Но можеме да учиме што правиме со неа. Дали ја претвораме во работа, создавање, отпор, став, достоинство и одбрана на животот? Или ја претвораме во повредување, понижување, доминација и уживање во туѓата болка?
Агресијата е оружје што сите го носиме во себе. Токму затоа не смее да ни биде туѓа како тема. Треба да ја проучуваме, да ја препознаваме, да не се лажеме себеси кога се јавува, и да не ја романтизираме кога ќе стане опасна. А најважно од сѐ – да научиме дека силата на човекот не се гледа во тоа колку силно удира, туку колку свесно запира пред да удри.
Предложени релевантни надворешни линкови вметнати во текстот: „Херберт Спенсер“, „агресијата“, „насилството“, „Светската здравствена организација“.
