Патување што не се мери само во километри, туку во денови, навики и трпение
Кога зборуваме за патување до Марс, најчесто зборуваме за ракети, мотори, траектории и гориво. Но вистинската приказна почнува таму каде што инженерските шеми завршуваат – кај човекот. Зашто 700 дена лет кон Марс и враќање кон Земјата не се само технички предизвик, туку и човечки тест на издржливост, психа и секојдневие. А секојдневието, колку и да звучи банално, секогаш почнува со едно исто прашање: што ќе јадеме утре?
За толку долг престој во затворен простор, не се доволни само исушени оброци и полуготови јадења на кои им се додава топла вода или кратко се загреваат за да изгледаат „нормално“. Таквата храна е практична, но не е живот. Таа е преживување. А човекот, дури и во вселената, не живее само од калории.
Што навистина јадат космонаутите
Космонаутите и денес јадат разновидна храна: конзервирано месо и риба, дехидрирани јадења, пијат вода и сокови. Во резервите секогаш има и чоколадо – не од луксуз, туку од психолошка потреба. Алкохол се консумира исклучително ретко и во минимални количини, повеќе како експеримент отколку навика.
Но колку и да е технолошки совршена таа исхрана, нешто недостасува. Недостасува свежината. Недостасува зеленчукот. Недостасува чувството дека нешто расте поради тебе, а не само за да те одржи во живот.
Обидите да се внесе живот во бестежинска средина
Токму поради тоа, уште на првите вселенски мисии почнаа експерименти со одгледување зеленчук во орбитата. Се истражуваше дали во вселената може да се одгледуваат не само растенија, туку и животни – риби, птици, па дури и кокошки.
Резултатите беа трезвени. Пилињата и другите птици не успеаја да се адаптираат на бестежинската состојба, па идејата за свежи јајца во вселената брзо отпадна. Кај рибите, ситуацијата изгледаше понадежно – тие дури и се размножуваа – но растеа значително побавно, што го прави системот неефикасен за долги мисии.
Растенијата – тивките победници на вселената
Она што се покажа како најстабилно, најиздржливо и најблагодарно – беа растенијата. Во последната деценија, на Меѓународната вселенска станица космонаутите буквално создадоа мини-оранжерии. Не како експеримент за убавина, туку како сериозен чекор кон идните мисии.
Експертот од Институт за вселенски истражувања, Јуриј Зајцев, посочува дека таму веќе се одгледува четврто поколение боранија. Тоа не е симболичен успех – тоа е доказ дека животот може да се репродуцира и одржи и надвор од Земјата.
Се пресметува дека за целосно снабдување на еден космонаут со зеленчук би била потребна градина од 15 до 20 квадратни метри. Во вселенски брод кон Марс, тоа е невозможен луксуз. Затоа реално може да се смета на најмногу две полици со леи, каде ќе растат салата, магдонос и брзорастечки зелени култури.
Зошто салатата е повеќе од храна
Планирано е за време на летот кон Марс да се одгледуваат пет до шест вида зелена салата. Не затоа што е најкалорична, туку затоа што е најпсихолошки значајна. Стручњаците утврдиле дека самото гледање како расте растение има смирувачки и позитивен ефект врз космонаутите.
Забележано е дека при разговорите со Земјата, космонаутите не зборуваат само за системи и процедури. Тие со ентузијазам раскажуваат како расте пченицата, како никнала салатата, како се појавил нов лист. Во вселената, растението станува разговорен партнер.
Генетиката под микроскоп
Едно од најчувствителните прашања е дали долгиот престој во вселената го менува генотипот на растенијата. Истражувањата спроведени на Меѓународната вселенска станица покажуваат дека досега, кај четири последователни генерации растенија, не се забележани генетски промени.
Ова е клучно не само од научен, туку и од здравствен аспект. Ако космонаутите се хранат со тие растенија, тие мора да бидат биолошки стабилни и без ризик. Прашањето дали во иднина растенијата ќе станат „џуџиња“ или „џинови“ засега останува повеќе филозофско отколку реално.
Водата – невидливиот товар
Храната не може без вода. Медицинските пресметки покажуваат дека на секој космонаут му се потребни околу 2,5 литри течности дневно. Благодарение на современите системи за регенерација, потта и урината по прочистување повторно се користат. Во вселената, ништо не се фрла – сè се враќа во циклус.
Колку долго може човекот да издржи
Од медицинските истражувања е јасно дека човекот може релативно долго да престојува во вселената. Најдобар доказ за тоа е космонаутот и лекар Валериј Полјаков, кој на станицата Мир помина цели 438 дена. Тоа искуство денес служи како темел за сите долгорочни мисии.
Отпадот – проблем што не смее да се игнорира
Пред патувањето кон Марс, мора да се реши и прашањето за вселенскиот отпад. Досега, непотребните материјали се испраќаа назад кон Земјата и согоруваа во атмосферата. Кај Марс, тоа не е опција.
Научниците стравуваат дека фрлањето отпад на планета каде има вода може да доведе до развој на земни бактерии и нарушување на природната еволуција на Марс. Можеби токму затоа, идните „марсовци“ по милиони години би се прашувале – од каде навистина почнал животот кај нас?
