Тивкиот градител на модерно Скопје – Јосиф Михајловиќ Јурукоски
Има имиња што не одекнуваат на плоштадите, но одекнуваат во секојдневјето. Не се извикуваат на свечени отворања, не се лепат на билборди, не се претвораат во бронза. Стојат тивко, како подземна инфраструктура. Јосиф Михајловиќ Јурукоски е токму такво име. Ако го прашаш просечниот скопјанец кој бил, ќе добиеш краток одговор: градоначалник пред Втората светска војна. И толку. А тоа „толку“ е всушност почеток, не крај.
Скопје во меѓувоениот период не бил град што се развивал со инерција. Бил град што морал да се осмислува од темел. Без големи буџети, без државна стабилност, со урбани проблеми што денес би ги нарекле системски. Во таков контекст, Јурукоски не се однесувал како администратор што го „поминува“ мандатот. Се однесувал како човек што знае дека градот ќе остане и по него.
Кога денес шетам низ Скопје, град што како постојано да се раѓа одново, си велам дека има нешто длабоко неправедно во тоа колку лесно ги забораваме оние што граделе без помпа. Јурукоски не бил човек на пароли. Бил човек на инфраструктура, на долгорочна мисла, на град што треба да функционира и кога политиката ќе замолчи.
Градоначалник што мислел подалеку од својот мандат
Во периодот меѓу двете светски војни, Скопје не бил метропола. Бил град со проблеми, со ограничени ресурси, со потреба од визија што оди чекор пред времето. Токму тука се гледа големината на Јурукоски. Не во титулата градоначалник, туку во одлуките што оставиле траен белег.
Еден од најважните проекти што се врзуваат за неговото име е Изворот Рашче – срцето на водоснабдувањето на градот. Денес го земаме здраво за готово тоа што од чешмата тече вода. Ретко кој застанува да помисли дека зад таа нормалност стои визија, планирање и политичка храброст. Рашче не е само извор. Тоа е цивилизациска одлука. Денес, кога зборуваме за Рашче, зборуваме за технички систем, капацитети, цевководи, филтрација. Но, во негово време одлуката да се обезбеди стабилен и долгорочен извор на вода за Скопје била далекувидна до степен на ризик.
Кога градоначалник вложува во вода, тој не инвестира во избори. Инвестира во иднина. Во здравје. Во достоинство.
Водата не носи политички поени. Таа не се гледа на прв поглед. Не е споменик. Но, без неа нема град. Со Рашче Скопје престанува да биде населба која преживува и почнува да станува град што може да расте. Тоа е линијата што ја повлекува Јурукоски – од импровизација кон систем.
Камен, бетон и институции
Паралелно со инфраструктурата, Јурукоски размислувал и за симболиката на градот. Зградите не се само функционални објекти. Тие испраќаат порака за тоа што градот смета дека е важно. На истата линија на размислување е и зградата на Собрание на Република Македонија. Објект што денес го поврзуваме со државноста и политиката, но кој во својата суштина е дел од една поширока идеја – дека градот мора да има институционален центар, простор каде што одлуките ќе имаат тежина.
Без разлика на подоцнежните политички трансформации, самата идеја за институционален центар зборува за зрелост. Град што има јасно дефинирани простори за носење одлуки е град што се гледа себеси како траен. Јурукоски не бил архитект во класична смисла, но бил градител по дух. Разбирал дека урбанизмот не е само прашање на згради, туку на симболика. Каде се собира моќта? Каде се носат одлуките? Како градот зборува сам за себе?
Градител без патетика
Јурукоски не бил романтичар во класична смисла. Не градел за да биде запаметен, туку за функционалност. Затоа и денес неговото име не е дел од масовната меморија. Има уличка во Скопје. Мала, речиси незабележлива, скриена. Негде во близина на плоштадот, како што велат. И тоа е некако симболично. Нема булевар, нема споменик, нема голема табла што вика „овој човек го направи ова“. Нема сигурност, нема јасна локација во свеста на луѓето. И тоа кажува многу.
Нашата колективна меморија е често обратно пропорционална на реалниот придонес. Колку е погласен симболот, толку е послаба содржината. Кај Јурукоски е обратно. Колку е тивко присуството, толку е подлабок трагoт.
И можеби баш затоа вреди да се зборува за него.
Зашто градовите не ги градат само оние чии имиња завршуваат во учебници. Ги градат и оние што знаат дека вистинската трајност не доаѓа од славата, туку од функционалноста. Од водата што тече. Од зградите што стојат. Од системите што работат и кога никој не аплаудира.
Зошто ваквите луѓе се важни денес
Во време кога Скопје постојано се редизајнира, се преименува и се „реосмислува“, фигури како Јурукоски нè потсетуваат на една поинаква логика на градот. Логика во која прашањето не е „како ќе изгледа“, туку „како ќе живее“.
Ако сакаме да зборуваме сериозно за одржлив развој, за функционална инфраструктура и за урбана логика, мора да се навратиме на луѓе што размислувале долгорочно. Не од носталгија, туку од нужност. Зашто иднината не почнува од празен лист, туку од заборавени темели.
Заборавот кај нас не е случајност, туку навика. Културен рефлекс. Не затоа што немаме што да паметиме, туку затоа што не сме научени да разликуваме што вреди. Полесно ни е да славиме гласни симболи отколку тивки системи, лица отколку функции, митови отколку работа. Така луѓе како Јосиф Михајловиќ Јурукоски исчезнуваат од јавната свест, иако нивното дело секојдневно го користиме. Не затоа што не оставиле траг, туку затоа што трагoт не блеска.
