Човекот отсекогаш ја делел стварноста на спротивности. Ден и ноќ. Светлина и темнина. Движење и мир. Во таа стара, речиси архетипска поделба, една од најупорните е онаа меѓу Исток и Запад.
Не како географија, туку како симбол.
Често Исток му се спротивставува на Запад, како што спиритуалноста му се спротивставува на материјализмот, мудроста на возбудувањето, контемплативниот живот на активниот, метафизиката на психологијата или логиката. Тоа не е проста поделба на светот на две половини. Тоа е начин на кој човекот ја објаснува својата внатрешна борба.
И токму затоа оваа поделба опстојува илјадници години.
Кога географијата станува симбол
Причината за ваквата спротивставеност лежи во длабоки, стварни, но не и исклучиви стремежи. Тоа се различни насоки на човечката мисла и дух. Во нашево време тие често се повеќе теоретски отколку делотворни.
Иронично, токму во модерната епоха, кога светот е најповрзан, симболиката на Исток и Запад стана поапстрактна од кога било.
Географијата полека се повлекува. Останува симболот.
Денес, кога некој зборува за Исток, ретко мисли само на карта. Често мисли на мудрост, традиција, духовност, медитација. Кога зборува за Запад, мисли на технологија, динамика, акција, организација на материјалниот свет.
Но тоа не се чисти категории. Тоа се метафори со кои човекот се обидува да ја разбере цивилизацијата.
Сонцето како прв учител на симболите
Постојат и поедноставни, речиси природни причини за оваа двојност.
Сонцето излегува на исток, а заоѓа на запад.
Оваа едноставна космичка појава ја обликувала симболиката на цели цивилизации. Уште во античките традиции се јавува латинската изрека Ex oriente lux – „светлината доаѓа од Исток“.
Исток станува симбол на раѓањето, почетокот, откровението. Запад станува место на завршетокот, на заоѓањето, на преминот.
Не е случајно што многу духовни потраги се опишуваат како „патување кон Исток“. Во легендите за мистичните братства се спомнува и патувањето на Кристијан Розенкројц, основачот на розенкројцерската традиција, кој токму на Исток ја барал тајната на светлината и знаењето.
Понекогаш тоа патување не е географско. Тоа е внатрешно.
Суфиската ориентација на душата
Во суфиската традиција ориентацијата не е само насока во простор. Таа е насока на душата.
Во многу суфиски текстови, како што објаснуваат студиите за суфизмот, Запад се поврзува со телесноста и видливиот свет, со егзотеризмот, со литературата и формалното знаење.
Исток, напротив, се поврзува со сеопфатната душа, со езотеризмот, со духовната наука.
Запад е материјата.
Исток е формата што и дава смисла на материјата.
Симболиката е речиси алхемиска.
Кинеската космологија: пролетта и есента на светот
Во кинеската традиција, истокот има своја посебна симболичка улога. Тој е поврзан со пролетта, со обновувањето, со младата енергија на светот.
Во рамките на филозофијата на yin и yang, Исток ја претставува надмоќта на yang – активниот, светлиот, растечкиот принцип.
Запад, напротив, се поврзува со есента, со маглата, со стоечката вода, со мочуриштето – слики на материјата во која доминира yin.
Тука повторно се гледа една древна мисловна шема: почетокот е на Исток, завршетокот на Запад.
Будистичкиот Запад – земјата на спасението
Интересно е што во некои традиции симболиката се превртува.
Според будистичката легенда, Буда Амитаба столува токму на Запад. Таму се наоѓа таканаречената „Чиста земја“, место каде душите на покојниците се раѓаат повторно по смртта.
Затоа, во будистичката практика постојат обреди поврзани со заоѓањето на сонцето и со западната насока. Особено околу рамнодениците, во март и септември, кога движењето на сонцето има посебна симболичка тежина.
Запад тука не е крај. Тој е премин.
Храмови што го поздравуваат изгревот
Во индиската традиција, пак, повеќето храмови се отворени кон Исток.
Тоа не е архитектонска случајност.
Кога верникот влегува во храмот, тој се свртува кон изгревот. Кон светлината. Кон почетокот. Во тоа движење има симболичка порака: духовниот живот почнува со будење.
И со ориентација.
Келтската ориентација на светот
Келтската традиција има една интересна особеност. Во нејзината симболика северот и левата страна се поврзуваат, а југот со десната.
Но тоа не значи дека северот, како извор или како предание, има негативно значење. Во келтските документи постои јасна разлика меѓу десната насока – dextratio, која се смета за поволна, и движењето налево, кое се толкува како лош знак.
Ирските кралеви, на пример, ги извршувале своите обиколки во насока на движењето на сонцето.
Тоа правило не исчезнало. Сè уште може да се види во традиционалните процесии, како што е онаа на свети Ронан во Локронан во Бретања, која и денес се движи во истиот соларен правец.
Исток и Запад како внатрешен компас
На крајот, можеби најважното прашање не е каде се Исток и Запад на картата.
Туку каде се тие во човекот.
Исток е моментот кога нешто во нас се раѓа – идеја, мисла, вера, надеж. Запад е моментот кога нешто заоѓа – и кога сме принудени да ја прифатиме промената.
Секој човек има свој Исток и свој Запад.
А вистинската мудрост можеби не е во тоа да се избере едниот против другиот.
Туку да се разбере движењето меѓу нив.
