Постојат моменти во историјата на уметноста кога нешто не се најавува тивко, туку влегува како шум на улица, како рака што ја тресе камерата, како лик што зборува директно со гледачот и не бара дозвола. Францускиот „нов бран“ беше токму тоа – непослушен, дрзок, интелектуално агресивен и емотивно искрен. И денес, половина век подоцна, јасно е дека не зборуваме за стил што поминал, туку за промена што останала.
Критичари што одлучија да станат автори
Сѐ почна таму каде што ретко се раѓа револуција – во критиката. Cahiers du Cinema не беше обично списание, туку интелектуална лабораторија. Тука пишуваа Жан-Лик Годар, Франсоа Трифо, Клод Шаброл, Ерик Ромер и Жак Ривет. Тие пишуваа субјективно, тенденциозно, понекогаш без милост. Но не пишуваа за да бидат духовити – пишуваа за да уриваат.
За нив, францускиот филм беше закочен во академизам, во литерарна тежина и во еден вид културна статичност. Трифо, најмилитантниот меѓу нив, светот го гледаше црно-бело. Подобро најлош филм на автор со јасен личен печат, отколку најдобар филм на занаетчија без став. Затоа за него дури и слабите филмови на Жан Реноар имаа повеќе вредност од технички совршените, но безлични дела на Рене Клер, Марсел Карне или Клод Отан-Лара.
Кога камерата излезе на улица
Она што следеше не беше теорија, туку практика. Камерата се симна од стативот и излезе на улица. Се појавија монтажни скокови, долги кадри, снимање од рака, чувство дека сцената се случува сега, пред нас, без филтер. Често и со скриена камера. Не затоа што така било „модерно“, туку затоа што така било искрено.
Токму во тој контекст, смртта на Клод Шаброл се вклопи како тивка, тажна точка на едно големо повторно актуелизирање. А врвот на симболичната прослава беше кога Жан-Лик Годар доби Оскар за животно дело – институционално признание за човек што цел живот се бореше против институциите.
Движење без манифест, но со траен ефект
Важно е да се каже – „новиот бран“ никогаш не беше кохерентна целина. Немаше манифест, немаше официјален почеток. Тоа беше повеќе состојба на духот отколку школа. Сепак, филмовите 400 удари од 1959 година и До последен здив од 1960 година се сметаат за неформалниот почеток на бранот што предизвика дотогаш незамисливи поместувања во светската кинематографија.
Влијанието не остана во Франција. Го чувствуваа раните поклоници како Џон Касаветес, Мартин Скорсезе, Вим Вендерс, Роберт Алтман, па сѐ до Квентин Тарантино, кој својата продукциска куќа Bande à part ја именуваше токму според Годаровиот филм. Тоа не е случајност – тоа е признавање на долгови.
Ликови, лица и град што глуми
Трите најпрепознатливи „лица“ на бранот се јасни. Годар како најголем експериментатор, со „До последен здив“, „Да се живее свој живот“, „Презир“, „Необична банда“, „Алфавил“. Трифо како емотивен раскажувач и поранешен борец, со „400 удари“, „Жил и Џим“, „Фаренхајт 451“. Шаброл како студен аналитичар на злото, мајстор на трилерот, со „Неверна жена“, „Месар“, „Ѕверот мора да умре“.
Но новиот бран имаше и свои тела. Жан-Пјер Лео, како Антоан Доанел, растеше пред нашите очи. Ана Карина, со својата кревка иконичност, стана лице на едно време. А Париз не беше само сценографија, туку лик – со улиците, кафулињата, мостовите. Градот зборуваше. Затоа не е чудо што му беше посветен и омнибусот Париз виден со очите….
Зошто и денес мора да се враќаме на „новиот бран“
Затоа што „новиот бран“ не нѐ научи како да снимаме филм. Нѐ научи како да мислиме филм. Како да прифатиме дека несовршеноста е чесна, дека авторот мора да се види, дека камерата има став. И дека уметноста не смее да биде удобна ако сака да биде жива.
