Понекогаш, за да разбереш еден народ, не е доволно да ја знаеш неговата историја. Мораш да ја чуеш неговата песна. Не онака како што се слуша на сцена или на фестивал, туку како што се носи со векови – од логор до логор, од пат до пат, од генерација до генерација. Таква е „Ѓелем, ѓелем“. Песна што не се пее само со гласот, туку и со споменот.
Познато е дека далечната татковина на Ромите е Индија. Од таму, низ долг процес на миграции што започнал пред повеќе од илјада години, тие се распрснале низ Европа, Блискиот Исток и пошироко. Во Македонија дошле како дел од тие големи историски движења, носејќи со себе јазик, обичаи и еден особен начин на гледање на светот – слободен, но често болен.
Од народна песна до светска химна
Во 1971 година, на Првиот Светски конгрес на Ромите во Лондон, „Ѓелем, ѓелем“ е прифатена како официјална химна на Ромите во светот. Тој момент не е случаен. По Втората светска војна, а особено по геноцидот врз Ромите за време на нацистичкиот режим, потребата за заеднички симбол на идентитет станала неминовна. Химната станала глас што ги поврзува расцепканите приказни во една колективна меморија.
Ако сакаш да го провериш овој историски момент, релевантен извор е страницата за Светскиот ромски конгрес на Википедија, каде што јасно е наведена одлуката од 1971 година.
Името како идентитет
Осум години подоцна, во 1979 година, на конгресот во Женева, е донесена уште една клучна одлука – терминот „Цигани“ официјално се заменува со „Роми“. Тоа не е само промена на збор, туку обид за враќање на достоинството и самоназивот на народот. Оттогаш, „Роми“ станува меѓународно прифатено име во институционален и културен контекст.
За оваа одлука, релевантен и проверлив извор е Советот на Европа, кој во повеќе документи ја користи и објаснува употребата на терминот „Roma“.
Песна постара од документите
Иако официјално е прогласена за химна во втората половина на 20 век, „Ѓелем, ѓелем“ е многу постара песна. Истражувањата и усното предание укажуваат дека нејзините корени се стари најмалку пет века. Авторството најчесто се поврзува со ромскиот поет Жарко Јовановиќ, кој ја обликувал современата верзија по Втората светска војна, но суштината на песната е колективна и далеку постара од секое име.
Во стиховите се спомнува „кали легија“ – црната легија, симбол на прогонството и убиствата. Песната не бара сожалување. Таа сведочи. И токму затоа е химна – не затоа што слави победа, туку затоа што опстојува.
Оригиналниот текст како жива меморија
Ова се стиховите на „Ѓелем, ѓелем“ во оригинал, онака како што се пренесувале и се пеат и денес:
Gjelem, gjelem, longone dromensa,
Maladilem baxtale Rromensa.
A, Rromale, katar tumen aven,
E carensa, baxtale dromensa?
A, Rromale!
A, Chhavale!
Vi mansa su bari familija.
Mudardala e kali legija.
Aven mansa sar e lumnjace Rroma!
Kaj phutajle e Rromane dromensa!
Ake vrjama, usti Rrom akana,
Amen Xudasa misto kaj kerasa.
A, Rromale!
A, Chhavale!
Ова не е текст што се чита – ова е текст што се носи.
