Ледот како меморија на планетата
Кога зборуваме за Арктикот и Антарктикот, најчесто мислиме на студ, празнина и белина. Но јас секогаш имам чувство дека тие два пола не се празни – туку преполни. Преполни со време. Со сеќавања. Со податоци што Земјата ги складирала внимателно, слој по слој, како стар ракопис што никој не го допирал илјадници години.
Снегот таму паѓа со векови и не се топи. Секој нов слој го притиска претходниот, а воздухот меѓу кристалите полека се собира и се затвора во микроскопски меурчиња. Токму тие меурчиња, денес знаеме, се најискрените сведоци на минатото. Во нив е сочуван составот на атмосферата, температурата, трагите од вулкани, пожари, па дури и човечки грешки. Ледот, всушност, е архивата на климата.
Научниците ова го потврдуваат преку т.н. ледени јадра, чие значење е детално објаснето од NASA во нивните истражувања за ice core records, кои денес се еден од најсилните докази за климатските промени.
Дупчење низ времето
Со децении, научни тимови од различни земји буквално дупчат низ историјата. На Гренланд, на надморска височина од над 3.200 метри, и на Антарктикот, во суровата околина околу руската станица Восток, тие вадат примероци старосни и до 800.000 години – бројка што денес е научно потврдена и значително надминува постарите проценки од 150.000 или 200.000 години.
Во тие ледени слоеви се наоѓаат траги од вулканска пепел од Лаки во Исланд од 1783 година, честички од ерупцијата на Везув во 79 година, па дури и радиоактивни честички од Чернобил. Ледот не заборава ништо. Само чека некој да научи да го чита.
Токму преку анализата на концентрацијата на јаглероден диоксид во тие слоеви, научниците ја утврдија јасната причинско-последична врска помеѓу CO₂ и загревањето и ладењето на атмосферата – основа на денешното разбирање на климатските циклуси, детално обработени и во извештаите на IPCC – Intergovernmental Panel on Climate Change.
Два пола, две приказни
На прв поглед парадоксално, ледот околу Антарктикот во одредени периоди се зголемува, додека арктичкиот морски лед драматично се намалува. Скептиците со години го користат ова како аргумент дека глобалното затоплување е претерување. Но науката, како и секогаш, е посложена од слоган.
Арктичкиот лед плута. Тој е директно изложен на потопли океански струи и на промени во атмосферската циркулација. Антарктикот, пак, е масивен, изолиран континент, обиколен со моќен океански прстен кој создава сопствен климатски систем. Таму дури и малото зголемување на температурата може да значи повеќе снег – а повеќе снег, парадоксално, значи повеќе лед.
Постои и дополнителна теорија: потоплиот воздух задржува повеќе влага, што носи повеќе врнежи. Свежата вода мрзне побрзо од солената, што дополнително го менува балансот околу Антарктикот. Оваа динамика е предмет на континуирани истражувања во поларните станици и денес, со далеку пософистицирани сензори отколку во 2010 година.
Живот меѓу мразовите
Едно од најфасцинантните сознанија дојде од меѓународниот проект Census of Marine Life, кој покажа дека најмалку 235 морски видови живеат и во арктичките и во антарктичките мориња, иако тие се оддалечени околу 11.000 километри. Генетските анализи потврдија дека станува збор за исти видови, не за слични.
Тоа целосно ја разниша старата претпоставка дека тропските води се непремостлива бариера за миграција. Очигледно, океаните имаат подлабоки и подолги патишта отколку што сме мислеле.
Езерото Восток – свет под светот
Под четири километри лед на Антарктикот се крие езерото Восток – најголемото познато подледено езеро на Земјата. Изолирано повеќе од 14 милиони години, тоа е природна временска капсула од епоха кога човекот не постоел ни како идеја.
Таму, во услови со концентрација на кислород и до 50 пати поголема од во обичните слатководни езера, научниците очекуваат да пронајдат екстремофили – организми што преживуваат таму каде што животот, според нашите стандарди, е невозможен. Овој тип на живот е директно поврзан со астрофизичките истражувања на можниот живот на Јупитеровата месечина Европа и Енцеладус, сателитот на Сатурн.
Со други зборови, додека дупчиме низ ледот на Антарктикот, ние индиректно дупчиме и низ прашањето дали сме сами во универзумот.
