Модата е една од оние појави што постојано се менуваат, а сепак остануваат дел од човековото секојдневие. Таа е толку присутна во нашите животи што често и не забележуваме дека живееме во нејзиниот ритам. Самата зборовна основа на поимот доаѓа од латинскиот збор modus, што значи начин, мерка, облик на однесување. Оттука, модата не се однесува само на облеката. Таа е поширок културен сигнал – начин на живеење, на украсување, на однесување, па дури и на размислување.
Кога зборуваме за мода, најчесто мислиме на облекување, фризури, накит или стил на живеење. Но таа се појавува и во книжевноста, во музиката, во ликовната уметност, во начинот на забавување и дури во нормите на јавниот живот. Во секое време постојат одредени тенденции што стануваат општо прифатени – и токму тие тенденции ја создаваат модата.
Што всушност е мода како општествен феномен
Ако се погледне подлабоко, модата не е само прашање на вкус или стил. Таа е социјален механизам преку кој луѓето се препознаваат, се разликуваат и се позиционираат во општеството. Во таа смисла, модата е еден вид јазик.
Човекот преку неа испраќа порака: за својот статус, за припадноста на одредена група, за духот на времето во кое живее. Токму затоа модата не е случајна појава. Таа секогаш е поврзана со економијата, со културата и со општествените промени.
Затоа и не е чудно што многу социолози и културолози ја третираат модата како дел од пошироката културна историја на човештвото. Подетално за тоа може да се прочита на Britannica – fashion industry.
Траги на мода уште во античките цивилизации
Настанокот на модата во облекувањето се губи во длабочината на праисторијата. Уште во древните цивилизации може да се забележи изразена смисла за стил и украсување.
Еден од најинтересните примери е таканаречената змиска божица од минoјската култура на Крит (околу 1800–1500 година пр.н.е.). Нејзината стилизирана облека, сложените украси и богатството на бои сведочат дека и тогаш постоела естетска свест за изгледот и украсувањето. За минoјската цивилизација повеќе може да се види тука: World History – Minoan Civilization.
Слични сведоштва даваат и грчките сликани вазни, како и прочуените Tanagra фигурини од IV до II век пр.н.е. На нив јасно се гледа разновидноста на кроеви, драпирања и стилови на облекување. Тоа укажува дека и во античка Грција постоела своевидна „мода“, односно свесност за стилските промени.
Од антиката па сè до длабоко во средниот век, облекувањето не се менува драматично. Формите остануваат релативно стабилни. Големите промени започнуваат дури во XII век, кога кроењето на облеката почнува да создава нови облици и силуети.
Дворовите како првите модни центри
Во средниот век и ренесансата главните поттици за модата доаѓале од кралските дворови. Тие биле местата каде што се создавал стилот кој потоа се ширел низ Европа.
На крајот на XIV век бургундскиот двор во Дижон станал центар од каде што се ширела таканаречената бургундска мода. Неколку векови подоцна, во XVI и првата половина на XVII век, шпанскиот двор ја диктирал модата на европските дворови.
Но вистинската пресвртница доаѓа со Франција.
Дворот на Луј XIV во Версај се смета за еден од најсилните двигатели на европската мода. Таму стилот станал средство за демонстрација на моќ, богатство и престиж.
Во тоа време се појавува и една историска фигура која често се смета за прва голема модна креаторка –Роз Бертин, личната кројачка на француската кралица Марија Антоанета.
Оттогаш Париз станува светски центар на женската мода – позиција што, со мали прекини, ја задржува до денес.
Раѓањето на модерната модна индустрија
Во XIX век улогата на дворовите постепено ја презема граѓанскиот слој, особено париската буржоазија. Модата се преселува од палатите во градските салони и ателјеа.
Тогаш се појавуваат и првите вистински модни куќи. Меѓу најзначајните пионери е
Charles Frederick Worth, човекот кој практично го измислува концептот на haute couture.
Подоцна во Париз се појавуваат имиња што ќе ја одбележат историјата на модата: Jeanne Lanvin, Paul Poiret, Jean Patou, Coco Chanel, Elsa Schiaparelli, Nina Ricci, Christian Dior, Pierre Cardin, Paco Rabanne и Yves Saint Laurent.
Модата во современиот свет
Денес модата е глобален феномен. Таа не се создава само во модните куќи. Големо влијание имаат филмот, музиката, спортот, па и социјалните мрежи.
Она што некогаш го диктирале дворовите, денес често го диктираат актерите, пејачите, спортистите или инфлуенсерите.
Благодарение на модерните медиуми, новите стилови се шират неверојатно брзо. Она што денес се појавува на модна писта во Милано или Париз, утре може да се види на улиците на другата страна од светот.
Дополнителен фактор е индустрискиот развој на текстилот. Поевтините материјали и синтетичките влакна овозможија побрзо производство и уште побрзо менување на трендовите.
И покрај тоа што често е предмет на потсмев, модата останува силен општествен феномен. Како што забележал францускиот мислител Жан де Ла Бриер, „исто толку е смешно да се избегнува модата, колку што е смешно и слепо да се следи“.
Можеби токму во таа рамнотежа – меѓу личниот вкус и духот на времето – се крие вистинската смисла на модата.
