Понекогаш историјата не доаѓа како лекција, туку како тишина што те притиска. Како глас што мораш повторно да го пуштиш да зборува, затоа што еден век подоцна, сè уште има смисла да се слушне. На 4 јули 1905 година, во селото Загоричани во Костурско, таа тишина била создадена со оган, нож и динамит. Не како случајност, туку како систем.
Ноќта кога селото престанало да биде дом
Грчките вооружени чети го опколиле селото во текот на ноќта, а во зората навлегле од повеќе страни истовремено. Така, без предупредување, без збор, започнал масакрот врз македонското население. Ова не е прераскажување од усна традиција, туку сведоштво запишано од човек што немал причина да измислува – австрискиот конзул во Битола, Оскар Прохаска.
Во својот официјален извештај, Прохаска запишал дека напаѓачите оделе од куќа до куќа. Каде што можеле да влезат, ги убивале мажите, но и жените и децата, на начин што и денес тешко се чита без стегање во градите. Каде што не можеле да влезат, куќите биле разурнувани со динамит или запалени. Околу дваесет мажи биле врзани, одведени во блискиот дол и таму егзекутирани. Пљачката одела паралелно со убиствата. Пари, добиток, сè што можело да се земе – било земено. Четата беснеела речиси три часа.
По пристигнувањето на дипломатската мисија, сцената била морничава. Од куќа до куќа – само трупови и ранети. Вкупно шеесет убиени: педесет и три мажи и седум жени, меѓу нив и деца. Некои тела биле веќе во распаѓање, деформирани од експлозии, истрели одблизу, камења. Во една куќа било уништено цело петчлено семејство. Динамитни бомби, бајонет, дете од околу пет години кое се обидело да избега. Еден од двајцата свештеници бил убиен со повеќе убоди од нож. Дури и добитокот не бил поштеден – истепан, прострелан, измасакриран.
Злосторство со имиња и структура
Прохаска поднел и дополнителен извештај за злосторството во Загоричани. Во него јасно наведува дека меѓу напаѓачите имало и шеснаесет лица означени како „ејаси“ – припадници на Кралството, како и Критјани. Со себе носеле четири канти газија, со јасна намера селото целосно да биде запалено. Водач на четата бил грчкиот поручник Георгиос Вардос Цонтос, Критјанин. Ова не била стихија, туку операција. Со логистика, со команда, со цел.
Зошто ова сведоштво и денес боли
Овој настан денес е документиран и во меѓународни историски извори, а сведоштвата на странски дипломати се клучни за неговото разбирање. Ако сакаш поширок контекст за случувањата во Костурско во почетокот на 20 век, релевантни информации може да се најдат преку поимот Zagorichani massacre на енциклопедиски извори како Encyclopaedia Britannica, како и во академски трудови за Greek-Macedonian conflict in Ottoman Macedonia достапни преку дигитални библиотеки како JSTOR. За самиот Оскар Прохаска и неговата дипломатска улога, корисен е архивскиот преглед на Austro-Hungarian consular reports from Bitola во рамки на европските историски архиви.
Овие текстови не се тука за да поттикнат омраза, туку за да спречат заборав. Затоа што заборавот е последната фаза на секој масакр.
