Непознатата оставнина како судбина, не како архива
Кога се зборува за оставнината на Франц Кафка, речиси секогаш се мисли на ракописи, недовршени романи, фрагменти и белешки што по неговата смрт излегоа на виделина – најчесто спротивно на неговата јасно искажана волја. Но вистинската, непознатата оставнина на Кафка не е само во хартијата, мастилото и архивите. Таа е распрсната, тивка и длабоко вградена во самиот начин на кој современиот човек го доживува светот: како лавиринт без излез, како процес без пресуда, како вина без јасна причина.
Оставнината на Кафка не е класично наследство. Таа не се пренесува, туку се појавува – одново и одново – во секоја епоха што се чувствува беспомошно пред сопствените системи.
Ракописите што требало да изгорат
Познато е дека Кафка му наложил на својот пријател Макс Брод да ги уништи сите негови необјавени дела. Таа желба, намерно или не, беше прекршена. И токму во тоа прекршување се крие еден од најголемите парадокси на модерната книжевност: светската слава на Кафка е изградена врз непослушност.
Но прашањето не е дали тие ракописи требало да бидат објавени. Прашањето е зошто Кафка сакал да исчезнат. Во таа желба за самобришење се наоѓа суштината на неговата егзистенцијална позиција: длабока недоверба кон јазикот, кон објаснувањето, кон можноста делото да биде разбрано без да биде погрешно прочитано.
Вината без обвинение
Еден од најсилните и најтрајни мотиви кај Кафка е чувството на вина – но вина што не произлегува од конкретен престап. Таа е апстрактна, постојана, вродена. Ликот е виновен затоа што постои, затоа што е дел од системот, затоа што е фатен во мрежа што не ја разбира.
Ова чувство, денес можеби повеќе од кога било, изгледа застрашувачки актуелно. Во време на алгоритми, бирократии, автоматизирани одлуки и непрозрачни институции, човекот сè почесто се чувствува „кафкијански“ – термин што одамна излезе од книжевната критика и стана опис на реалноста.
Тишината како најголем текст
Она што често се занемарува кога се зборува за Кафка е неговата тишина. Не само биографската повлеченост, туку и празнините во текстот: недореченото, прекинатото, намерно незавршеното. Неговите дела не нудат катарза, ниту утеха. Тие завршуваат како што и почнуваат – во состојба на неизвесност.
Можеби токму тука се наоѓа неговата најнепозната оставнина: во тоа што нè научи дека не секое прашање мора да има одговор, и дека смислата не секогаш се наоѓа во објаснувањето, туку во соочувањето со апсурдот.
Кафка како огледало на иднината
Кафка не пишувал за иднината, но таа постојано се препознава во неговите текстови. Не затоа што предвидел технологии или општества, туку затоа што ја препознал човечката состојба кога таа е притисната, објект на сили што не може да ги контролира.
Непознатата оставнина на Франц Кафка не е скриена во некој фиока или архив. Таа е жива, активна и присутна – во секој момент кога човекот се чувствува мал пред системот, изгубен во правилата, или виновен без да знае зошто.
