Постојат зборови што не се мерат со географија, туку со значење. „Папокот на светот“ е еден од нив. Секој што го изговорил, всушност не мислел само на место, туку на точка каде што светот, барем за миг, се чувствувал собран, смислен и под контрола. Некои ќе речат дека тоа бил Куско, поранешната престолнина на Инките, чие име на кечуански навистина значи токму тоа – папок. Други ќе погледнат кон бескрајниот Тих океан и ќе го посочат Велигденскиот остров, изолиран до апсурд, обележан со неми сведоци од камен – моаи – како доказ дека и осаменоста може да биде центар.
Папокот како идеја, не како координата
За трети, „папокот на светот“ воопшто не е место на картата. Тој е книжевна, мисловна конструкција. Современиот македонски писател Венко Андоновски тоа го направи мошне јасно, создавајќи свој, внатрешен „папок“ во романот со истото име. Таму центарот не е камен или плоштад, туку свест, идентитет, судирот меѓу смислата и хаосот.
И сепак, кога ќе се симнат сите симболички слоеви, кога ќе се тргнат поетските слободи, останува едно место што со неверојатна упорност се наметнува како најконкретен, најтежок и најреален „папок на светот“. Тоа е Forum Romanum.
Форумот – срце што пумпало моќ
Форумот не бил само плоштад. Тој бил сцена на сè што значело Рим. Од таму тргнувале патиштата што го врзувале светот, таму се молеле на боговите, таму се носеле одлуки што менувале судбини на народи. Политика, религија, трговија, право – сè се судирало на тој ограничен простор. Сенатори решавале за војни и мир, оратори ја граделе својата слава, генерали ги славеле триумфите, а народот, собран на комициите, ги изгласувал законите.
Но историјата на Форумот не е само возвишена. Таа има и лице што ретко се сака да се гледа.
Темната страна на центарот
Покрај gravitas, virtus и humanitas, во срцето на Рим пулсирале и најниските човечки инстинкти. Форумот бил и место на крв и забава, на уживање во туѓата смрт. Гладијаторските борби, преземени од етрурската традиција, таму добиле масовен карактер – бесплатни, достапни за plebs, совршен инструмент за она што Римјаните го формулирале како panem et circenses.
Археологијата денес тоа го потврдува без патетика. Под плочникот на Форумот се откриени квадратни отвори и подземни простории, распоредени како саќе, датирани во I век пр.н.е. Нивната функција е јасна – од таму, со системи на чекреци, на површината се извлекувале животни и луѓе за борба. Сцена што подоцна ќе се усоврши во Колосеум, но која својот суров експериментален облик го имала токму на Форумот.
Насилството како систем
Некои автори оваа опседнатост со свирепост ја објаснуваат со римскиот менталитет. Насилството не било исклучок, туку правило – во домот, во училиштето, во војската, во односот кон робовите. Дури и религијата не била имуна: весталките што ќе го прекршеле заветот на чедноста биле погребувани живи.
И сепак, зад сета таа бруталност се криела ладна логика. Арената прво го прикажувала нередот – дивите ѕверки, варварите, „непријателите“ – за потоа, преку нивното уништување, повторно да го воспостави редот. Поуката била јасна: оној што ја загрозува civitas нема право на егзистенција. Подоцна, таа улога ќе им припадне и на христијаните, прогласени за опасност по римските богови и, со тоа, по самото Царство.
Проституцијата и циничното двојство
Форумот бил и место каде што се одвивала проституцијата, регулирана до најситен детаљ. Курулските едили воделе регистри на meretrices, издавале дозволи, одредувале облека и изглед, па дури и боја на косата. Жената што еднаш ќе била заведена, останувала во тој статус засекогаш – без право на целосна правна и општествена рехабилитација.
Парадоксот е суров: на само неколку чекори од храмот на Веста, симболот на вечноста и чистотата на државата, постоел свет во кој жената била сведена на тело и тарифа. Форумот така станува огледало на циничното двојство на Рим – возвишени принципи и практична бруталност, едно до друго, без срам.
Микрокосмос на империјата
Во суштина, Forum Romanum бил микрокосмос. Таму се продавале робови и стока по исти правила, додека на другата страна адвокати зборувале за honeste vivere и suum cuique tribuere. Таму се слевале патишта од целото царство, доаѓале луѓе од различни култури, носејќи идеи, богатства и судири.
Токму затоа Форумот навистина станал umbilicus Romae – папокот на светот. Не затоа што бил морално совршен, туку затоа што бил реален. Таму се гледало како една империја не се држи само со оружје, туку со рамнотежа, манипулација и прифаќање на туѓото, сè додека тоа служи на системот.
Кога центарот почнува да се празни
Пропаѓањето на Форумот почнува со преместувањето на престолнината кон Босфорот. И новиот град на Константин Велики сакал да биде Рим, да биде центар, да биде папок. Но тоа веќе било признавање дека стариот центар ја губи својата тежина.
И сепак, идејата опстојува. „Папокот на светот“ не е вечен, но секоја цивилизација има потреба од него – место каде што сè се собира, каде што контрадикциите не се кријат, туку се живеат. Рим тоа го знаел. И токму затоа неговиот Форум, со сета своја светлина и темнина, останува најубедливиот одговор на прашањето што навистина значи да се биде центар.
