Поп арт. Кратко, звучно, наизглед едноставно. А зад тие два збора стои цел еден пресврт во начинот на кој почнавме да ја гледаме уметноста, предметите околу нас и – самите себе. Кога денес зборуваме за поп арт, зборуваме за уметност што не бега од реалноста, туку директно ја зема во раце, ја зголемува, ја повторува и ни ја враќа како огледало.
Изразот поп арт е кратенка од англискиот popular art – популарна, народна уметност. И токму тука почнува приказната. Ова не е уметност затворена во галерии за малкумина. Ова е уметност што излегува на улица, во продавница, во весник, во рекламата, во супермаркетот, во телевизијата.
Потекло на поп артот – од Англија до Америка
Називот поп арт првпат се појавува во 1954 година во Англија, а многу брзо потоа се прелева и во САД, каде што доживува вистинска експлозија. Се развива како понов правец во фигуративната ликовна уметност, но со радикално нов однос кон материјалите, темите и публиката.
Поп артот користи сè што дотогаш било сметано за недостојно за „висока уметност“ – секојдневни и отфрлени предмети, амбалажи, реклами, фотографии, стрипови, исечоци од весници. Сликарството, моделирањето и колажот се мешаат во произволни, често провокативни комбинации, а гледачот повеќе не е пасивен набљудувач, туку дел од процесот.
Корени и влијанија – дадаизам, кубизам и бунт
Како оформен уметнички правец, поп артот созрева во 60-тите години на 20 век. Неговите корени ги наоѓаме во дадаизмот и кубизмот, но и во длабоката потреба за бунт против сериозната, елитистичка и често недопирлива уметност со голема буква.
Поп уметниците го превртуваат светот на уметноста наопаку. Наместо митови, богови и херои – тие го цртаат секојдневието. Наместо возвишени теми – банални производи. Наместо уникатност – умножување. Иронијата станува нивен главен јазик.
Суштината на поп артот е интеграцијата на уметноста во социолошки контекст. Главната цел е наизглед баналните предмети од модерниот живот да се воздигнат во Уметност. Или, ако сакате поинаку кажано – да се покаже дека и тие предмети веќе ја обликуваат нашата култура, вредности и идентитет.
Америка и Англија – ист правец, различна логика
Во Америка, зачетокот на поп артот се поврзува со дадаистичките демонстрации против „Уметноста“ како институција. Таму, поп артот е директен одраз на масовното производство, потрошувачкото општество и медиумската експанзија.
Во Англија, пак, поп артот се развива како автохтона супкултура. Неговите главни канали за ширење се рекламните плакати, жолтиот печат, илустрациите на научната фантастика и стрипот. Англискиот поп арт е поинтелектуален, често саркастичен, со изразена анализа на новата визуелна култура.
Колажот како јазик на модерниот човек
Една од клучните карактеристики на поп артот е техниката на колажот. Преку неа, уметниците иронично ја пласираат виталната содржина на модерниот човек – човек манипулиран од потрошувачкото општество, од социјалниот фетишизам, од тривијалните идоли и од постојаната потреба за трошење.
Поп артот ги разоткрива парадоксите на цивилизацијата условена од индустрискиот напредок. Тој ја критикува меркантилистичката култура, но во исто време и учествува во нејзиниот механизам. Токму во таа контрадикторност лежи неговата сила.
Истакнати претставници на поп артот
Меѓу најпознатите уметници на поп артот се вбројуваат Питер Блејк, Дерек Бошиер, Ричард Хамилтон, Роберт Индијана, Џаспер Џонс, Рој Ликтенстајн, Клаус Олденберг, Роберт Раушенберг, Џејмс Розенквист, Вејн Тибо и други.
Секој од нив на свој начин ја обликува визуелната култура на втората половина на 20 век.
Енди Ворхол – лицето на поп артот
Еден од најконтроверзните, но и највлијателните автори на поп артот е Енди Ворхол. Роден како Ендру Вархола во Питсбург, живеел од 1928 до 1987 година. Студирал дизајн на Универзитетот Карнеги Мелон, а потоа заминал во Њујорк, каде што станал икона на едно време.
Неговите изјави и денес звучат болно точно. „Во иднина секој ќе има свои 15 минути светска слава.“ И навистина, живееме во таа иднина.
Во првата половина на 60-тите години, Ворхол станува водечка фигура во поп артот. Користејќи ситопечат и иконографија од масовната култура, тој ги прикажува предметите на секојдневната потрошувачка – „Кока-кола“, „Брило сапуни“ – и ги умножува до апсурд.
Подоцна ги создава портретите на „супер ѕвездите“ – Елвис, Мерлин Монро, Елизабет Тејлор – во силни, контрастни бои. Истовремено, го привлекуваат и шокантните глетки од современиот живот, што резултира со сериите „Катастрофи“ и „Црвени расни немири“.
Фабриката, филмот и медиумите
Во легендарната „The Factory“, Ворхол снима авангардни андерграунд филмови како „Сон“, „Девојката од Челзи“ и „Емпаер Стејт Билдинг“. Дел од проектите ги режира Пол Морисеј, давајќи им поизразена наративна структура.
Ворхол ја основа и рок групата The Velvet Underground, списанието Interview, како и сопствена телевизиска станица. Тој не е само уметник – тој е медиум.
Меѓу неговите книги се вбројуваат „Popism“ и фото-збирката „America“, дела што дополнително ја зацврстуваат неговата позиција како хроничар на современата култура.
Поп артот денес – зошто сè уште е релевантен
Денес, во време на социјални мрежи, масовна репродукција и визуелен хаос, поп артот можеби е порелевантен од кога било. Тој нè учи да гледаме критички, да читаме слики, да препознаваме манипулација и да се смееме на сопствената зависност од спектаклот.
