Кога ќе кажеме ураган, најчесто мислиме на разурнување. На урнати куќи, поплавени улици, на градови што преку ноќ стануваат сцени од апокалиптичен филм. Но ако застанеме за момент и го тргнеме стравот настрана, ќе видиме дека ураганот е пред сè еден сложен, моќен и речиси совршено организиран природен систем. Не е хаос. Тој е ред – но ред кој за човекот изгледа страшно.
Ураганот е тропски циклон во Атлантскиот океан кај кој брзината на ветрот надминува 119 км/ч. Истата појава во северозападниот Пацифик се нарекува тајфун, а во Индискиот океан циклон. Разликата е во географијата и во името, но суштината е иста – огромен ротирачки атмосферски систем со ниски притисоци и силни ветрови. Торнадото, пак, е нешто сосема друго – пократкотраен, локален вртлог кој најчесто настанува над копно и има различна динамика од тропските циклони.
Топлината како „гориво“ за невремето
Сè започнува од водата. Од топлината на океанот. Кога површинската температура на морето ќе надмине околу 26-27°C, започнува процес што подоцна може да прерасне во ураган. Тоа не е произволна бројка – тоа е физичка граница под која системот нема доволно енергија за да се одржи.
Топлото море предизвикува силно испарување. Влагата се крева во атмосферата, таму се лади, кондензира и ослободува топлина. Таа топлина дополнително го храни системот. Настанува кружен процес – повеќе топлина, повеќе подигнување на воздух, понизок притисок, посилни ветрови. Колку повеќе паѓа притисокот во центарот, толку побрзо воздухот струи кон него.
Оваа физика е детално објаснета од Националната океанска и атмосферска администрација – NOAA, особено во нивниот дел за Hurricane Basics, каде јасно се покажува зошто топлата вода е суштински предуслов за создавање на тропски циклони.
Кога брзината на ветрот достигнува до 62 км/ч, зборуваме за тропска депресија. Од 63 до 118 км/ч – тоа е тропска бура. А кога ќе се надмине границата од 119 км/ч, системот официјално станува ураган.
Во неговото средиште се наоѓа т.н. око на ураганот – мирен, често ведар дел опкружен со ѕид од најсилни ветрови и дожд. Тој контраст ме фасцинира – тишина во центарот, бес на рабовите. Како некаква природна метафора.
Сафир-Симпсоновата скала – мерка за моќта
За да не останеме само на бројки, научниците ја користат Saffir-Simpson Hurricane Wind Scale – скала што ја категоризира јачината на ураганите од 1 до 5 според брзината на ветерот.
Категорија 1 значи ветрови од 119-153 км/ч. Категорија 2 – од 154 до 177 км/ч. Категорија 3 – од 178 до 209 км/ч. Категорија 4 – од 210 до 250 км/ч. Категорија 5 – над 250 км/ч. Тука веќе зборуваме за екстремна деструктивна сила.
Ураганот Катрина, кој во 2005 година го погоди Њу Орлеанс, беше категорија 5 на својот врв. Според официјалните податоци, економската штета се проценува на над 125 милијарди долари – што го прави еден од најскапите природни катастрофи во историјата на САД. Деталите може да се најдат во извештаите на National Hurricane Center.
И тука веќе не зборуваме само за метеорологија. Тука зборуваме за инфраструктура, сиромаштија, урбано планирање и системска неподготвеност.
Имињата – од светци до глобална листа
Мене отсекогаш ми било интересно како овие бури добиваат имиња. Прво луѓето ги именувале според светци – ако бурата дојде на денот на одреден светец, го добива неговото име. Така, ураганот Сан Фелипе што пустошел во Порторико во 1876 година го добил името по свети Филип.
Подоцна, за време на Втората светска војна, американските воени метеоролози почнале да користат женски имиња. Во 1979 година, по одлука на World Meteorological Organization
, започнува употреба и на машки имиња, а денес листите се однапред подготвени и се ротираат на секои шест години.
Во Атлантикот постојат шест листи со по 21 име. Буквите Q, U, X, Y и Z најчесто се избегнуваат поради реткоста на имиња. Ако некоја сезона е екстремно активна и ги надмине предвидените имиња – како што беше 2005 година – денес повеќе не се користи грчкиот алфабет, туку се подготвува дополнителна резервна листа.
Ако некој ураган предизвика исклучителна штета и човечки жртви, неговото име се „пензионира“. Така името Катрина повеќе не се користи. Тоа не е само административна одлука – тоа е знак на колективна меморија.
Дали ураганите стигнуваат до Европа?
Често слушаме дека ураганите што ја пустошат Америка „доаѓаат“ и до Европа. Технички, тие навистина можат да го преминат Атлантикот. Но поради пониските температури на океанот и различните атмосферски услови, тие постепено ја губат својата тропска структура и стануваат екстратропски циклони.
Европа има свои закани. Пијавиците – водни или копнени вртлози, познати и како waterspouts – се појава што најчесто се јавува над морето, но може да стигне и до копно. На Јадранот, особено долж западниот брег на Истра и во подрачјето на Дубровник, годишно се регистрираат десетина вакви појави.
Климатските промени и иднината на ураганите
Денес повеќе не можеме да зборуваме за урагани без да го споменеме контекстот на глобалното затоплување. Повисоките температури на океаните значат повеќе достапна енергија. Научните анализи на IPCC – Intergovernmental Panel on Climate Change
покажуваат дека иако бројот на урагани можеби нема драстично да се зголеми, нивниот интензитет и количината на врнежи веројатно ќе растат.
И тука веќе не станува збор само за метеорологија. Станува збор за одговорност.
Ураганот не е само природен феномен. Тој е тест за системот, за инфраструктурата, за социјалната кохезија и за тоа колку сме подготвени да ја разбереме природата наместо да ја игнорираме.
