Инструмент што не се слуша – туку се чувствува
Кога ќе го изговорам зборот канон, не мислам на правило, ниту на список на задолжителни книги. Мислам на звук. На дрво што вибрира. На струна што трепери под прст. Канонoт е арапски чалгаџиски инструмент кој, заедно со грнетата – односно кларинетот, ќемането или цигулката – виолината, утот, лаутата, тарабуката и хармониката, припаѓа на групата кордофони инструменти. Струнен инструмент, еден вид псалтер, со правилен трапезоиден корпус. Но ако застанеме само на оваа дефиниција, ништо не сме кажале.
Во органолошката класификација на Sachs-Hornbostel, канонот припаѓа во групата на zither-type chordophones, што значи дека струните се растегнати над телото без посебен врат. Но канонот не е само техничка категорија. Тој е културна меморија. Дел од блискоисточниот и балканскиот музички простор. Денес го среќаваме во арапските земји, Турција, Грција, Ерменија, па сè до Балканот, со мали регионални варијации. За поширок историски контекст може да се види дефиницијата на qanun на Encyclopaedia Britannica.
Тело од јавор, душа од кожа
Канонот најчесто се изработува од јаворово дрво. Трапезоидниот корпус е затворен со штичка од смрека и козја кожа. Тоа не е случаен избор. Смреката дава резонанца, а кожата – еластичност и специфична боја на звукот. Над козјата кожа е поставен потпирач – магаренце – за струните, потпрен на четири места. Тој е мал, но суштински. Ако го нема, нема рамнотежа.
Над кожата е смрековата штичка со која се затегнуваат од 24 до 27 групи струни, најчесто црвени, групирани по 3 и штимувани унисоно. Во современата изведбена практика, канонот има обично 72 до 81 струна – односно 24 до 27 трипли групи. Овој систем овозможува богат, густ и блескав тон. Точниот број варира според школата и регионот. Детален технички опис може да се најде во енциклопедискиот преглед на qanun instrument.
Звукот се произведува со удирање по струните со метални напрстоци, во кои се вденати целулоидни или пластични плекрони, углавени на кажипрстите на левата и десната рака. Тоа не е грубо удирање. Тоа е допир со прецизност на хирург. Музичарот не свири – тој разговара со инструментот.
Дар – именување на октавата
Секоја октава кај Арапите се именува со зборот „дар“. Тоа е нешто што секогаш ме фасцинира. Ние велиме октава, тие велат дом. Дијапазонот на инструментот варира помеѓу две и три октави, зависно од конструкцијата. Но суштината не е во бројот. Суштината е во микроинтервалите.
Канонот има специјален систем на мандали – мали метални лостчиња кои овозможуваат фино подесување на висината на тонот и изведба на четвртински тонови карактеристични за арапската музика и макам системот. За да се разбере овој тонски свет, неопходно е да се погледне поимот maqam како музички модален систем во арапската традиција, објаснет на Oxford Music Online – Maqam overview.
Виртуозност и ансамбл
Канонот е виртуозен инструмент, па како таков го среќаваме и како солистички инструмент. Но истовремено, во ансамбловата практика, особено во ориенталните и чалгаџиските состави, тој е темелот врз кој се гради хармонската и модалната подлога. Неговата улога не е декоративна – туку структурна.
Во Македонија канонот е пренесен од турските патувачки чалгаџиски групи во османлискиот период. Тука се вгнездил, но никогаш целосно не станал доминантен народен инструмент. Останал дел од урбаната ориентална традиција. Историски контекст за османлиското музичко влијание на Балканот може да се најде во студиите за Ottoman music in the Balkans објавени од Cambridge University Press.
Како го видел Марко Цепенков
Еве како го претставил канонот најголемиот собирач на народни умотворби, Марко Цепенков:
„Канон(от) е напраен од две штици ореои или од бука, танки, околу имат первас, како што имат кемането празно; на горната штица имат три решмиња за глас да даваат, магарица што стојат тељоите (кантините и другите), кујурук опашка кај што стојат рзани тељоите запетлани, штица пониска од горната штица кај што стојат чивиите, седумдесет чивии со седумдесет тељои – и со помалку се свири (50), клуч што се стегаат чивиите, едно тенекијче што се става на показалец за да држи помеѓу него едно тазене од рог или од перо гускино, на двата прста клаваат таквие тенекии и држат тазениња кога свират чивте, кога не – само на деснио показалец ‘и дрнка пердињата и тељоите за да праи песна и друго”.
Во овој опис нема академска прецизност. Но има живот. Има народен поглед кон инструментот. Има зборови што денес ретко ги користиме – а преку нив гледаме како звучела една култура.
Канонот не е само инструмент. Тој е премин. Од Исток кон Балканот. Од традиција кон современост. Од звук кон чувство. И кога ќе го слушнете, нема да ви објасни ништо. Но ќе ве натера да молчите.
