Кога зборуваме за уметноста, често ја сведуваме на вкус. Ми се допаѓа – не ми се допаѓа. Разбирам – не разбирам. Но ако навистина застанеме и си поставиме едно прашање – од каде ни доаѓа тој вкус, кој го обликувал, кој ни го изострил или затапил – ќе мораме да признаеме дека зад секое „ми се допаѓа“ стои образование. Не само школско, туку културно, духовно, внатрешно образование.
Австрискиот историчар на уметноста и социолог Arnold Hauser уште пред децении ја отвори токму таа тема. Во својата студија „Социологија на уметноста“ – Sociologie der Kunst – тој предупредува дека уметноста не постои изолирано од општеството. Таа расте од него, но истовремено го преобликува. Според него, „претвораме во модерна уметност секоја уметност спрема која сме во вистински однос“. Тоа значи дека односот, а не времето, ја прави уметноста современа.
Ако сакате да ѕирнете подлабоко во неговата биографија и влијание врз историјата на уметноста, можете да го направите тоа преку зборот Arnold Hauser.
Народна, популарна и елитна уметност – каде сме ние?
Хаузер прави разлика помеѓу народна уметност, популарна уметност и уметност на општествената елита. Ова не е класификација за да се омаловажи нешто, туку за да се разбере динамиката на создавање и рецепција.
Народната уметност, вели тој, е онаа во која создавачот и примачот речиси се исти. Таа расте од заедницата и за заедницата. Не постои култ на авторството, не постои трка за слава. Таа е органска – како песна што се пренесува од уста на уста.
Популарната уметност, пак, е веќе индустрија. Таа е професионално производство за масовна публика. Денес, во ерата на алгоритмите и стриминг платформите, тоа го гледаме појасно од кога било. Масовната култура повеќе не се мери со тираж на шунд-романи или продажба на шлагери, туку со прегледи, лајкови и трендови. За анализа на современата културна индустрија, вреди да се погледне поимот cultural industry.
Но вистинската разлика, според Хаузер, не е само во продукцијата, туку во публиката. Народната уметност ја живее заедницата. Популарната уметност ја троши публиката. А високата уметност – таа бара нешто повеќе.
Високата уметност како испит на зрелоста
Големите уметнички дела не се тука за да нѐ забавуваат. Тие не се создадени за да го потврдат нашиот вкус, туку да го предизвикаат. Тие кружат околу смислата на животот, околу conditio humana – човечката состојба.
Нивната вредност не лежи во тоа што ни даваат одговор, туку во прашањата што ги поставуваат. Тие го тераат човекот да застане. Да се преиспита. Да се соочи со себе. И тука образованието станува привилегија – не во смисла на диплома, туку во смисла на способност да се чита слој по слој.
Високата уметност не му ласка на просекот. Таа не му се додворува на вкусот. Таа не е „лесна“. И токму затоа е потребна. Затоа што нѐ оттурнува од комфорот. Нѐ принудува – како што вели Хаузер – „да го промениме својот живот“.
Судбината на уметникот и судбината на човекот
Хаузер оди чекор подалеку. Тој ја врзува судбината на уметникот со судбината на масите и со борбата за ослободување на човекот. Денес, кога зборуваме за културна демократизација, за пристап до образование, за критичко мислење во дигиталната ера, неговите идеи звучат изненадувачки современо.
Современите извештаи на UNESCO за култура и образование покажуваат дека пристапот до квалитетно образование и културни содржини директно влијае врз способноста на поединецот за критичко размислување и општествена партиципација.
И тука доаѓаме до суштината. Образованието не е само средство за економска мобилност. Тоа е услов за разбирање на високата уметност. А високата уметност, пак, е огледало во кое човекот се гледа себеси без филтри.
Не е прашање дали ќе ја сакаме. Прашање е дали ќе ѝ дозволиме да нѐ промени.
