Можеби насловов не требаше да заврши со прашалник, туку со точка – рамнодушна. Или со извичник – зачуден. Можеби со два или три – револтирани. А можеби најискрено би било да стои точка и запирка, па потоа да продолжиме со низа варијации, како што животот ни ги реди пред очи.
Зошто да биде јасно и рационално кога може да биде замаглено и апсурдно?
Зошто да биде современо и брзо, кога може да биде припросто и бавно? Кај си запнал? Ако ти се брза, оди кај брзите.
Зошто да биде лесно и евтино, кога може да биде тешко – мачно и најскапо?
Зошто да биде стручно и компетентно кога може да биде рамковно?
И, секако, зошто да биде европско, кога може да биде западнобалканско?
Ако ме читаш внимателно, веќе ти е јасно дека ова не е игра со зборови. Ова е игра со нашата секојдневна реалност. И не ја играме ние.
Кога „зошто“ станува празно прашање
Најчесто прашуваме зошто тогаш кога нема затоа. Прашуваме зошто затоа што некој одбива да објасни. Или затоа што одговорот е толку очигледен што никој не сака да го изговори.
Многумина мислат дека тие што треба да ги прашуваме се оние од власта. Јас одамна мислам дека прашањето не е таму. Проблемот не е во тие што се пред камерите, туку во тие зад нив. Таму не функционира прашањето „Зошто?“. Таму функционира „Како?“. Како да се спроведе. Како да се протурка. Како да се задржи контрола.
И одговорот секогаш е ист: само вака и никако поинаку.
А кога ќе прашаш зошто, ти враќаат со терминологија. Со процедури. Со формулации кои звучат „правилно“, „демократски“, „проевропски“. Дури и со повикување на европски стандарди, иако доволно е да се отвори извештај на European Commission – Enlargement Reports за да се види колку пати ни се повторуваат истите забелешки за владеење на правото и институционална ефикасност.
Тогаш сфаќаш дека „зошто“ не е прашање што бара одговор. Тоа е прашање што ја разоткрива празнината.
Комплицирањето како систем
Во изминативе децении транзиција, реформи, хармонизации, стратегии, патокази и акциски планови – успеавме од едноставни работи да направиме лавиринт. И не зборувам само за администрација, иако според податоци од World Bank – Worldwide Governance Indicators токму ефикасноста на институциите е хронично болна точка во регионот.
Зборувам за менталитет
Се навикнавме дека ништо не оди директно. Се навикнавме дека мора да има посредник, препорака, „човек“, дополнителен документ, непотребна процедура. Се навикнавме дека јасноста е сомнителна, а едноставноста наивна.
И најлошото – станавме комплицирани и ние самите. Не толку како луѓе, туку како припадници на држава која повеќе се објаснува отколку што функционира.
Кога една држава има повеќе стратегии отколку резултати, кога има повеќе изјави отколку системи, тогаш комплицирањето не е грешка. Тоа е метод.
Прашањето што не го поставуваме
Има едно прашање што ретко го слушам јавно, а е посилно од сите други:
До кога?
До кога ќе прифаќаме дека сложеноста е знак на сериозност? До кога ќе ни објаснуваат дека процесот е важен, а исходот второстепен? До кога ќе веруваме дека молчењето е „одговорно“, а прашањето – непријатно?
Во јавниот дискурс често се повикуваме на „европски вредности“. Доволно е да се погледнат основните принципи на Council of Europe – Rule of Law
за да се види дека суштината е токму во транспарентноста, отчетноста и предвидливоста. Тоа не се комплицирани концепти. Тоа се едноставни правила.
Но, едноставните правила бараат јасна одговорност. А одговорноста не сака магла.
Едноставноста како зрелост
Јас не сум против комплексноста кога таа е реална. Светот е сложен. Општествата се сложени. Политиките се сложени. Но, има разлика меѓу сложеност и намерно замаглување.
Едноставноста не е примитивизам. Таа е зрелост. Таа е способност да кажеш: ова е проблемот, ова е решението, ова е рокот, ова е одговорниот.
Кога тоа го нема, тогаш прашуваме зошто. А кога ни велат дека така мора, тогаш треба да прашаме до кога.
И можеби токму тука е суштината на мојот наслов. Не е сарказам. Не е реторика. Тоа е огледало.
Зошто да биде едноставно кога може да биде комплицирано?
Навистина – зошто?
