Има нешто магнетски во идејата да се отпатува на крајот од светот. Да се стигне таму каде што мапите стануваат бели, а тишината станува погласна од секој градски метеж. Антарктикот – континентот на Јужниот пол – одамна не е само научна станица и симбол на екстрем. Тој станува дестинација. И токму тука почнува прашањето што мене ме мачи: дали сè што може да се посети – треба да се посети?
Туристите сè почесто го избираат најстуденото место на Земјата. Континент речиси целосно покриен со мраз, со пејзажи што изгледаат како од друга планета. Но зад таа фасцинација стои реалност што не е толку романтична – непостоење на класична законска регулатива што би можела строго да го контролира туризмот и неговите последици.
Континентот што не му припаѓа на никого – а им припаѓа на сите
Антарктикот има површина од околу 14 милиони квадратни километри и е петти најголем континент во светот. Околу 98% од неговата територија е покриена со лед, со просечна дебелина од приближно 1,6 километри. Тој е најстудениот, најсувиот и најветровитиот континент, а поради исклучително малите врнежи технички се смета за најголема пустина на планетата.
Нема постојани човечки населби. Само истражувачки станици. Само живот приспособен на суровина – пингвини, морски фоки, лишаи, мов и алги што преживуваат таму каде што човекот може да издржи само привремено.
Правниот статус на континентот е дефиниран со Антарктичкиот договор од 1959 година – меѓународен договор кој го демилитаризира регионот и го посветува на мир и наука.
Подоцна, во 1991 година, е усвоен и таканаречениот Мадридски протокол за заштита на животната средина, кој го прогласува Антарктикот за „природен резерват, посветен на мир и наука“.
Седум држави имаат територијални претензии, некои и врз исти области, но договорот ги замрзнува тие побарувања. Формално – никој не е сопственик. Практично – сите сме одговорни.
Туризмот меѓу фасцинација и одговорност
Во последните децении бројот на туристи расте. Според податоците на International Association of Antarctica Tour Operators – IAATO – во сезоната 2022-2023 регистрирани се повеќе од 100.000 посетители, што е историски максимум. Ова е драматичен пораст во однос на деведесеттите години, кога бројките беа неколку илјади годишно.
Токму IAATO е организација основана од тур-оператори што промовираат безбеден и еколошки одговорен туризам. Таа денес има над 100 членови и воспоставува строги насоки за однесување – ограничен број патници на копно, дезинфекција на опрема, забрана за приближување до дивиот свет на одредена дистанца.
Но проблемот е јасен: не сите компании се членки. Не сите се придржуваат до препораките. А препораките не се закон во класична смисла.
Постојат тури со мали експедициони бродови што носат по неколку десетици патници, но и огромни крузери со илјадници луѓе. Некои од тие бродови дури и не дозволуваат симнување на копно – туристите уживаат во спектакуларните глетки од палуба. И тоа на прв поглед изгледа безопасно. Но прашањето е подлабоко – што значи зголемен сообраќај, емисии, ризик од истекување гориво, нарушување на чувствителниот екосистем?
Антарктикот е екосистем што реагира бавно – но кога ќе се наруши, штетата трае децении.
Климата како дополнителен фактор
Во време на климатски промени, ова прашање станува уште посериозно. Податоците на NASA Climate – Antarctic Ice Sheets – покажуваат дека антарктичкиот мраз во последните децении губи маса со забрзано темпо. Тоа не е туристички ефект директно, туку глобален. Но кога континентот е веќе ранлив, секоја дополнителна човечка активност мора да биде внимателно мерена.
Не сум против патување. Напротив. Патувањето е училиште без ѕидови. Но постојат места што не се атракција – туку одговорност. Антарктикот не е Инстаграм-локација. Тој е лабораторија на планетата. Огледало на нашата иднина.
И затоа прашањето не е дали туризмот е возможен. Прашањето е – дали сме доволно зрели за него.
А колкава штета прават неодговорните компании? Тоа, се плашам, ќе го почувствуваме не ние како туристи – туку планетата како систем.
