Дрвена каросерија, тракторски фарови, две стари училишни столици и електромотор пронајден на отпад. Не звучи како автомобил на иднината, но во 1980 година токму такво возило се движело по улиците на Ковиљ и Нови Сад. Додека поранешна Југославија се соочувала со недостиг од гориво, поскапување на бензинот и ограничување на сообраќајот, еден млад електротехничар и неговите пријатели создале автомобил што не зависел од бензинските пумпи.
Електромобилот го добил името „Жилера“, а зад необичната конструкција стоел 26-годишниот Вукашин Купрешки од Ковиљ. Тој во тоа време работел како стручен соработник на Техничкиот факултет во Нови Сад, но електрониката не му била само професија. Во својата поранешна работилница продолжил бесплатно да им поправа телевизори, радиоприемници и касетофони на соседите. Мештаните го познавале како мајстор Вуле.
Неговата најнеобична поправка, меѓутоа, не била на телевизор или радио. Таа започнала со прашањето дали од стари делови, сопствено знаење и многу упорност може да се направи автомобил на електричен погон.
Автомобил направен во работилница, а не во фабрика
Купрешки бил главниот конструктор, но „Жилера“ не била осаменички проект. Во остварувањето на идејата му помогнале пријателите Војин Попов, Мита Пашќан и Мика Пауниќ. Тие немале современа лабораторија, специјализирани батерии или фабричка производна линија. Работеле со она што можеле да го најдат, приспособат и изработат рачно.
Основата на автомобилот била составена од делови од стар „рено 4“, купен за 5.000 тогашни динари. Од него биле преземени воланот, брзинометарот, рачката на менувачот, трепкачите и стоп-светлата. Шасијата била рачно изработена, а каросеријата направена од дрво и обоена во сивомаслинеста боја.
Возилото немало покрив, врати или странични прозорци. Пред возачот имало обично прозорско стакло поставено во рамка што можела да се спушти. Тркалата и моторот биле покриени со шперплоча, браниците биле направени од челични полуги, а напред светеле фарови наменети за трактор.
Особено живописен детаљ биле седиштата. Наместо автомобилски седишта, во „Жилера“ биле поставени две стари дрвени столици со скратени ногарки, за кои тогашниот новинар претпоставил дека некогаш стоеле во училница.
Најважниот дел бил пронајден на отпад
Најголемиот проблем не бил изгледот на автомобилот, туку моторот. На конструкторите им бил потребен електромотор што ќе биде доволно силен за да придвижи возило, но и доволно лесен за да не го оптовари дополнително. Моторите што првично ги разгледувале тежеле околу сто килограми и не биле практични за мал автомобил.
Решението го пронашле сосема случајно на новосадски отпад. Таму откриле електромотор произведен од италијанската компанија Ansaldo, тежок само 37 килограми и со моќност од 13 коњски сили. Тој станал срцето на необичниот електромобил.
Енергијата ја обезбедувале четири тракторски акумулатори „Весна“ од по 180 ампер-часа. Биле поврзани по два паралелно и обезбедувале напон од 24 волти. Самите акумулатори тежеле околу 240 килограми, што претставувало повеќе од една третина од вкупната маса на автомобилот од приближно 660 килограми.
И покрај грубата конструкција и огромната тежина на батериите, резултатите за времето биле впечатливи. Според податоците од репортажата објавена во 1980 година, „Жилера“ достигнувала брзина од околу 40 километри на час. На првите пробни возења, со едно полнење поминувала меѓу 100 и 150 километри.
Полнењето во поволни услови траело најмалку пет часа. Но струјата во работилницата не секогаш го имала потребниот напон, па понекогаш акумулаторите се полнеле и по 49 часа. Купрешки тврдел дека возилото совладувало и стрмнини, иако тогаш потрошувачката на енергија значително се зголемувала.
„Жилера“ добила и вистински регистарски таблички
Да се направи автомобилот било тешко, но да се регистрира се покажало како речиси подеднакво голем предизвик. Самоградното возило немало фабрички број на моторот и шасијата, па Купрешки првично не можел да добие ниту пробни таблички. На техничките прегледи не знаеле како да го класифицираат „тоа чудо“.
Со потврда од Техничкиот факултет дека е конструктор на возилото и по извршените испитувања на неговата техничка исправност, електромобилот сепак бил регистриран. Регистрацијата го носела датумот 27 јуни 1980 година, а автомобилот добил таблички со ознака NS-178-820.
Бидејќи прописите не предвидувале соодветна категорија за ваков електромобил, во сообраќајната дозвола бил запишан како стар тип „рено 4“. Тоа било административно решение што подоцна создавало комични ситуации. Полицајците го запирале Купрешки, ги проверувале документите, а потоа се прашувале каде се наоѓа автомобилот наведен во дозволата.
Автомобил што не се вклопувал во системот „пар-непар“
„Жилера“ се појавила во период кога нафтената криза силно се чувствувала и во поранешна Југославија. За да се намали потрошувачката на гориво, бил воведен системот „пар-непар“. Во зависност од последната бројка на регистарската табличка, автомобилите можеле да се користат само во одредени денови.
Купрешки понекогаш возел и во деновите кога автомобил со неговата регистрација не смеел да биде на пат. Полицијата го запирала, но неговото објаснување било едноставно: забраната постои за да се штеди бензин, а „Жилера“ воопшто не користи бензин. Според неговото сведоштво, таквите средби обично завршувале со насмевка, а не со казна.
Возењето било и исклучително евтино. Купрешки пресметал дека еден километар го чинел околу 10 тогашни пари, односно приближно 20 пари ако се пресмета и амортизацијата на возилото.
Од потсмев до локална атракција
Мештаните на Ковиљ првично не верувале во проектот. Некои се смееле, други тврделе дека дрвеното возило нема да помине ниту сто метри. Но кога „Жилера“ навистина почнала да се движи, станала локална атракција. Особено децата доаѓале пред работилницата на мајстор Вуле и чекале да се повозат.
Пробните возења не поминале без незгоди. При едно од нив, на патот пред Купрешки и Војин Попов се испречил голем трупец и автомобилот бил оштетен. Следувала и средба со „мерцедес“, која во тогашната репортажа е опишана како второ „огнено крштевање“ на возилото.
Сепак, „Жилера“ покажала нешто многу поважно од совршенство. Таа докажала дека во скромна селска работилница, со ограничен буџет и стари делови, може да се создаде функционално електрично возило способно да добие официјална регистрација.
Дали навистина била првиот електричен автомобил на Балканот?
Во поновите медиумски објави „Жилера“ често се претставува како првиот електричен автомобил на Балканот. Таквото тврдење звучи привлечно, но не може сигурно да се потврди. Електрични возила и преработки со акумулаторски погон постоеле многу порано, а на просторот на поранешна Југославија имало експерименти уште во текот на седумдесеттите години.
Попрецизно е да се каже дека „Жилера“ била еден од првите самоградни и официјално регистрирани електрични автомобили во поранешна Југославија. И оригиналната репортажа од 1980 година внимателно ја опишува како „веројатно првиот регистриран“ електромобил во земјата.
Купрешки имал идеи и за подобра верзија. Сметал дека дрвената каросерија може да се замени со алуминиумска, а тешките тракторски акумулатори со полесни батерии наменети за погон. Со тоа автомобилот би станал полесен, побрз и би добил поголем досег. Но за продолжување на развојот немал доволно средства и услови.
Четири и пол децении подоцна, електричните автомобили се едно од главните полиња на светската автомобилска индустрија. Имаат литиумски батерии, компјутерски системи, сензори и аеродинамични каросерии. „Жилера“ немала ништо од тоа. Имала мотор од отпад, тракторски акумулатори, дрвени столици и група луѓе што одбиле да поверуваат дека идејата е невозможна.
Токму затоа нејзината приказна и денес е интересна. Не како легенда што треба да се разубавува, туку како вистински пример за знаење, снаодливост и техничка храброст во време кога електричниот автомобил за повеќето луѓе бил само далечна иднина.
Погледнете го архивското видео на Радио-телевизија Војводина.
Текстот е подготвен врз основа на архивскиот прилог на Радио-телевизија Војводина и репортажата на С. Кеџиќ, објавена во списанието „Репортер“ во 1980 година, а подоцна пренесена од Yugopapir и Index.hr.
