Јавното здравство повторно ја отвори една од најчувствителните рани: не само колку се плаќа трудот на здравствените работници, туку и дали системот знае чесно, навреме и еднакво да го вреднува. Според податоците што ги соопшти директорот на Фондот за здравствено осигурување, Сашо Клековски, 1.822 вработени во јавните здравствени установи поднеле тужби против своите работодавачи поради неисплатени додатоци на плата. Вкупниот износ на тужбените барања достигнува 134,6 милиони денари, односно околу 2,18 милиони евра.

Ова не е мала административна грешка, туку симптом на систем што со години живее меѓу дежурства, прекувремена работа, ноќни смени, неделни и празнични работни часови – и недоволно јасни правила за тоа како сето тоа се пресметува и исплаќа. Тужбите се поднесени во 62 од вкупно 108 јавни здравствени установи, што значи дека проблемот не е изолиран, туку распослан низ повеќе од половина од јавниот здравствен систем.

Што најчесто бараат здравствените работни

Најчеста причина за тужбите е неисплатата на додатоци на плата: прекувремена работа, ноќна работа, работа во смени, работа во недела и за празници, бонуси и јубилејни награди. Највисок поединечен износ на тужбени барања е регистриран кај Клиничката болница во Битола – 16,8 милиони денари, додека Општата болница во Куманово има најголем број тужители, вкупно 317 вработени.

Овие бројки кажуваат нешто поважно од самиот спор. Во здравството, додатоците не се луксуз. Тие често се цена на тоа што болницата мора да работи кога сите други институции спијат: ноќе, во недела, за празник, во операциона сала, во ургентен центар, во смена што не завршува со работното време на шалтер. Ако тој труд не се пресметува јасно, спорот неизбежно завршува пред суд.

Клековски: треба да се исплати она што следува, но да нема сиви зони

Клековски посочи дека тужбите најчесто произлегуваат од проблеми во примената на Законот за работни односи и колективните договори, а предупреди и дека реалниот финансиски товар за јавното здравство може да биде поголем, бидејќи дел од постапките сè уште не се завршени. ФЗО, според објавеното, направил анализа за учеството на додатоците во бруто-платата и буџетската реализација во јавните здравствени установи, опфаќајќи 18.872 вработени во 12 типа установи за декември 2025. година.

Според анализата, просечната вкупна нето-плата на ниво на сите јавни здравствени установи изнесува 50.039 денари, додека просечната нето основна плата е 37.660 денари. Највисок удел на додатоци имаат установите со непрекинат 24-часовен режим на работа, а кај дел од нив додатоците достигнуваат и околу 40 проценти од платата.

Во оваа реченица е суштината: платата во здравството не може да се гледа само како основна плата. Таа е составена и од ризик, смена, дежурство, ноќ, викенд, празник и човечка издржливост. Но исто така, државата не смее да дозволи систем во кој секоја установа различно го толкува истото право, а на крај судовите стануваат сметководство на здравствениот сектор.

Адвокати, вештаци, синдикати – или последица од институционален хаос?

Од ФЗО брифирале за наводна „уиграна екипа“ од адвокат, вештак и независен синдикат од Штип што ги упатувала здравствените работници како да тужат. Во истиот текст се наведува дека Клековски повикал правата од законите и колективните договори да се применуваат таму каде што се оправдани, но и дека треба да се пристапува кон спогодби за да се избегнат дополнителни судски и адвокатски трошоци.

Овој дел мора да се чита внимателно. Ако има злоупотреби, тие треба да се докажат. Ако има адвокатски бизнис врз грбот на јавните установи, и тоа е сериозно прашање. Но ако работниците тужат затоа што навистина не им било платено она што им следува, тогаш проблемот не е што некој им кажал како да тужат, туку што државата ги довела до суд за пари што требало да им ги исплати навреме.

Судските спорови се симптом, не решение

Здравствените работници најмногу ги тужат јавните установи поради неплатена прекувремена работа. Тоа ја поставува темата во наједноставна можна форма: човек работел повеќе, системот не платил или не платил како што треба, па човекот оди на суд. Во нормално организирана држава, ова не треба да биде масовен механизам за наплата на труд.

Судот може да пресуди поединечен случај. Но судот не може да ја поправи организацијата на здравството. Не може да направи централен регистар на тужби, не може да ги усогласи колективните договори, не може да ја дисциплинира исплатата на додатоци, ниту да ја реши нерамномерната распределба на кадарот. Тоа мора да го направат институциите – Министерството за здравство, ФЗО, директорите на установите и синдикатите.

Работна група и потреба од чисти правила

Клековски информира дека Министерството за здравство формирало работна група со претставници од Министерството, ФЗО и двата репрезентативни синдикати, со цел да се појасни исплатата на додатоците и да се намалат судските спорови. Како препораки се споменуваат приоритетна исплата на правосилни и спогодбени случаи, системски преглед на исплатите, централен регистар за судски предмети, зајакнување на правните служби и подобар социјален дијалог.

Тоа е добар почеток, но не смее да остане на ниво на административна формула. Здравството не може да функционира ако секој директор различно го чита колективниот договор, ако секоја болница различно ги пресметува дежурствата, ако секој спор завршува со адвокатски трошоци, камати и дополнително празнење на буџетот. Во систем каде пациентите чекаат услуга, а работниците чекаат исплата, најскапата работа е нејасното правило.

Поширокиот проблем: пари, кадар и ефикасност

Клековски предупреди и на поширока неодржливост во јавното здравство: големи разлики во ефикасноста меѓу установите, нерамномерна распределба на кадарот, вишок лекари во дел од установите, недостиг на медицински сестри и кадар за поддршка, како и проблеми со системот на наградување. Тој посочил дека во 2025. година во здравството имало околу 19.000 вработени, а за плати месечно се издвојувале околу милијарда и пол денари.

Ова ја проширува приказната од тужбите кон вистинското прашање: дали јавниот здравствен систем е организиран според потребите на пациентите и реалната работа на кадарот, или според наследени навики, локални притисоци, кадровски дисбаланси и договори што веќе не ја следат реалноста. Кога една установа има ниска реализација, а големи трошоци, тоа не е само финансиски проблем. Тоа е проблем на пристап до здравствена услуга.

Правото на плата и правото на здравствен систем не смеат да се судрат

Во оваа тема има две вистини што не смеат да се поништат една со друга. Првата е дека здравствените работници мора да бидат платени за трудот што го извршиле, особено кога станува збор за прекувремена работа, ноќни смени, дежурства и работа за празници. Втората е дека јавниот здравствен систем не смее да се претвори во каса од која по години неуредност се исплаќаат судски спорови, камати и трошоци што можеле да се избегнат со ред и навремена исплата.

Паноптикумски кажано: кога здравството го плаќа сопствениот хаос преку судски пресуди, сметката никогаш не ја плаќа само институцијата. Ја плаќа пациентот што чека термин, медицинската сестра што работи смена со премалку колеги, лекарот што дежура во систем што не го вреднува јасно, и граѓанинот што преку ФЗО ја финансира целата таа недореченост.

Решението не е против работниците, туку против хаосот

Тужбите треба да се решат правно и праведно. Она што е заработено – да се исплати. Она што е спорно – да се утврди. Она што е злоупотреба – да се санкционира. Но вистинската реформа почнува дури кога наредната генерација здравствени работници нема да мора да тужи за да си го добие додатокот на плата.

Здравството не се спасува со тоа што ќе се спротивстават работникот и системот. Се спасува со чисти правила, прецизни пресметки, одговорни директори, реална организација на кадарот и буџет што знае однапред што плаќа. Во спротивно, секоја нова тужба ќе биде само уште еден доказ дека државата не научила да ја плати ноќната смена пред таа да стане судски предмет.