Зависта е едно од најстарите и најтивки човечки чувства. Таа не доаѓа со врева, туку незабележливо се вселува во срцето и го менува односот кон другите. Човекот што завидува не страда само затоа што некој друг има повеќе, знае повеќе или постигнал поголем успех; тој страда затоа што туѓата среќа ја доживува како сопствен пораз.
Македонскиот народ мудро забележал: „Ако имаш, ќе ти завиди; ако немаш, ќе те куди.“ Во оваа кратка пословица е собрана една голема животна вистина. Завидливиот човек често не бара причина за своето незадоволство – тој ја наоѓа и во туѓото богатство и во туѓата сиромаштија, и во успехот и во неуспехот на другиот. Ако некој напредува, тој ќе рече дека имал среќа, врски или помош. Ако некој падне, ќе го осуди без сожалување.
Зависта најчесто се раѓа од споредувањето
Човекот престанува да го гледа сопствениот пат и постојано гледа во туѓиот двор. „Од комшијата поголема му била кокошката или поголемо јајце несела“ – вели народната изрека. Наместо да се радува на она што го има, завидливиот човек постојано мисли дека другиот има повеќе, подобро и полесно. Така соседовото јајце секогаш изгледа како да има „две жолчки“, како што духовито вели турската поговорка.
Но, зависта не е доказ дека другиот навистина живее подобро. Таа е искривено огледало во кое човекот ги гледа сопствените незадоволства. Некој може да му завидува на туѓиот дом, а да не ги знае годините труд, жртви и грижи вложени во него. Може да му завидува на писателот на книгата, но да не ги видел непроспиените ноќи; на успешниот човек, но не и неговите порази; на насмеаниот човек, но не и неговите скриени болки.
Затоа рускиот народ рекол: „Им завидуваш, но не сакаш да бидеш еден од нив.“ Во оваа мисла има длабока иронија. Завидливиот го посакува резултатот, но не и патот до него. Ја посакува славата, но не и одговорноста; богатството, но не и ризикот; признанието, но не и долгогодишната работа. Тој ја гледа круната, но не ги гледа трњето и раните под неа.
Зависта особено се засилува кога човекот нема доволно самодоверба
„Завислив богат од сиромав ум не прима“, вели македонската поговорка. Човек со широк дух може да се радува на туѓиот успех, да го препознае туѓиот талент и од него да научи. Но тесниот и несигурен ум секој туѓ успех го чувствува како закана. Таквиот човек не прашува: „Што можам да научам?“, туку: „Зошто тој, а не јас?“
Од зависта лесно се раѓа злобата. „Со зависливи очи го гледа“, „со злобливо срце си е“ – велат нашите предци. Завидливиот поглед не е само поглед на незадоволство; тој може да стане збор, клевета, потсмевање, па дури и постапка со која ќе се попречи туѓиот напредок. Латинската мудрост предупредува: „Во јазикот на завидливиот секогаш има штета, а не помош.“ Затоа зависта е опасна не само за оној што ја носи, туку и за целата заедница.
Најтешка е зависта меѓу блиските
Од непознат човек полесно се очекува недобронамерност, но кога завидува пријател, роднина или сосед, болката е поголема. „Немоќниот непријател е наш најдобар пријател, а завидливиот пријател најлош од сите наши непријатели“, гласи корејската мудрост. Завидливиот пријател можеби ќе се насмевне на нашиот успех, но во себе ќе посака тој да исчезне. Неговата близина не е поткрепа, туку скриена опасност.
Сепак, зависта може да се надмине. Првиот чекор е човекот да ја препознае во себе. Наместо да се прашува зошто другиот има повеќе, треба да се праша што може самиот да направи за да стане подобар. Туѓиот успех може да биде потсетник дека е можно да се напредува. Тој може да биде поттик, а не закана. Вистински силниот човек не му завидува на подобриот – тој го почитува и се обидува да го достигне.
„Силни луѓе сожалуваат слаби, а слабите се осудени на завист“, вели италијанската изрека. Силата не се мери со тоа колку можеме да го понижиме другиот, туку со тоа дали можеме искрено да се израдуваме на неговата среќа. Љубовта, како што вели една изрека, „трпи, не завидува, не противречи и не мисли зло“.
Таму каде што има љубов, има простор и за туѓата радост
Зависта е „слепа“, запишале Латините, бидејќи не ја гледа доблеста, туку само успехот; не ја гледа жртвата, туку само наградата. Таа го нагризува човечкото срце и му го одзема мирот. Човекот што постојано им завидува на другите никогаш не е задоволен, дури и кога ќе го добие она што го посакувал.
Затоа мудро е да се избегнуваат „омразата, зависта и презирот“. Тие три чувства го стеснуваат човекот и го оддалечуваат од човечноста. Подобро е да се трудиме да бидеме достојни на сопствениот живот, отколку да го мериме туѓиот. Како што вели српската поговорка: „Подобро да ни завидуваат, одошто да нè сожалуваат.“ Но најдобро од сè е да не бидеме ниту предмет на завист, ниту нејзини носители – туку луѓе што знаат да создаваат, да почитуваат и искрено да се радуваат на доброто на другите.
Завист
Македонски народни пословици и изреки
Ако имаш, ќе ти завиди; ако немаш, ќе те куди.
Ако те види со отворени очи, тој ќе ти завиди.
Во добра положба.
Во него му остана окото.
Гајле бери оти комшијата се обогати.
Завислив богат од сиромав ум не прима.
И на Бога му завидоа, а не на чоека.
И на Еѓупците му завиде на чергите.
На коњ вјават, дисагите на рамо `и носи, за некој да не му `и земе.
Од комшијата поголема му била кокошката или поголемо јајце несела.
Пустата завис од сиромав ум неќи.
Со зависливи очи го гледа.
Со злобливо срце си е.
Пословици и изреки од народи на светот
Им завидуваш, но не сакаш да бидеш еден од нив. (Руска)
Колку човечката завист освојува, толку е поотровна нејзината реа. (Англиска)
Дали староста се потврдува со тоа што не завидува, туку сожалува? (Романска)
На глупоста не ѝ завидуваат. (Француска)
На завидлив човек јава ѓавол. (Српска)
На покојниците им се чини дека живите секој ден јадат алва. (Ерменска)
Подобро да ни завидуваат, одошто да нè сожалуват. (Српска)
Силни луѓе сожалуваат слаби, а слабите се осудени на завист. (Италијанска)
Соседовото јајце има две жолчки. (Турска)
Взаемната завист е посилна и потрајна од взаемната љубов. (Германска)
За оној што има сè зависта е губење време. (Француска)
Зависта има толку остро сечиво што може да пресече сè. (Норвешка)
Зависта предизвикана од добро на други е болест на духот. (Романска)
Љубовта трпи, не завидува, не противречи и не мисли зло. (Австриска)
На завидливецот никој не му завидува. (Хрватска)
Најдобар пријател е кучето затоа што не завидува. (Арапска)
Немоќниот непријател е наш најдобар пријател, а завидливиот пријател најлош од сите наши непријатели. (Корејска)
При тага ти не завидуваш на болка, а јас ти завидувам на болката. (Данска)
Успевате со завидливост! (Француска)
Латински изреки
Во јазикот на завидливиот секогаш има штета, а не помош. (Invidia loquitur id quod obest, non quod subest.)
Зависта го нагризува човечкото срце.
Зависта е непријател на честа. (Hostis honori invidia.
Зависта не почитува празници (не знае одмор). (Invidia festos dies non agit.)
Зависта е постојан придружник на славата. (Invidia gloriae assiduus come est.)
Зависта е слепа. (Caeca invidia est.)
Зависта е слепа и не знае ништо друго освен да ја куди добродетелта.
Колку е вредноста поголема, поголема завист предизвикува.
Колку поголем имот, толку повеќе завист.
Нека зборот биде слободен од завист. (Absit dicto (verbo) invidia.)
Три работи треба да се избегнуваат: омраза, завист и презир. (Tria vitanda sunt: odium, invidia, contemptus.)
