Вештачката интелигенција веќе не е само алатка што ни помага да напишеме текст, да најдеме информација, да преведеме реченица или да забрзаме некоја работа. Таа сè почесто станува соговорник. Некој што одговара веднаш, никогаш не се заморува, не нè прекинува, не нè осудува, не бара ништо за возврат и, најопасно од сè, често ни го кажува токму она што сакаме да го слушнеме.

Затоа веста од Италија не треба да се чита како бизарна технолошка анегдота. Во Венеција, дваесетгодишна девојка е земена на третман од Службата за зависности – SerD, при здравствената установа ULSS 3, поради „бихејвиорална зависност од вештачка интелигенција“. Италијанските медиуми, меѓу кои ANSA, Sky TG24 и TGCOM24, го пренесоа случајот како прв ваков случај регистриран во системот на службите за зависности во Италија.

Според извештаите, младата жена развила однос со AI-четбот што постепено се претворил во доминантен психолошки простор: изолација, силна доверба во алгоритмот, чувство дека токму тој ја разбира подобро од луѓето и повлекување од реалните односи. Директорката на SerD во Венеција, Лаура Суарди, за италијанските медиуми објасни дека алгоритмот, додека „учи“ од корисникот, може да дава одговори што одговараат на она што човекот сака да го слушне, со што се засилува впечатокот на пријателска, интимна и сигурна врска.

Не е проблемот во машината, туку во празнината што ја пополнува

Најлесно би било оваа вест да се прочита со потсмев: некој „се навлекол“ на разговор со машина. Но таквиот потсмев би бил погрешен и плиток. Зависноста никогаш не започнува само од предметот на зависноста. Таа започнува од потребата што тој предмет ја исполнува: осаменост, несигурност, страв, потреба за потврда, потреба некој да биде секогаш достапен, потреба да се избега од болката на реалните односи.

AI-четботот има нешто што човечките односи го немаат: постојана достапност без замор. Тој не доцни, не исчезнува, не одбива разговор затоа што има свој живот. Не бара емпатија од нас, не се навредува, не се разочарува, не поставува граници како човек. Токму затоа може да стане привидно идеален соговорник за некој што веќе има кревка врска со реалноста, со сопствената самодоверба или со другите луѓе.

Но тука е замката. Соговорник што секогаш е достапен, секогаш трпелив и често прилагоден на нашите очекувања, може незабележливо да го замени непријатниот, но неопходен простор на човечкиот однос. Човекот престанува да се соочува со туѓа волја, туѓа тишина, туѓо несогласување, туѓа граница. А без тие непријатности, нема зрелост.

Зависност или нов облик на дигитална приврзаност?

Важно е да се биде прецизен: „зависност од вештачка интелигенција“ сè уште не е јасно утврдена и широко стандардизирана дијагноза како посебно нарушување во меѓународните класификации. Во медицинската и психијатриската практика многу повнимателно се зборува за проблематична, компулсивна или зависничка употреба на технологија, односно за бихејвиорални зависности и сродни нарушувања. Светската здравствена организација во ICD-11 го препознава нарушувањето поврзано со видеоигри како образец на нарушена контрола, зголемен приоритет на играњето и продолжување на однесувањето и покрај негативни последици, но тоа не значи дека секоја нова дигитална навика автоматски станува официјална дијагноза.

Американската психијатриска асоцијација, пак, објаснува дека технолошката зависност може да опфати различни форми на прекумерна и компулсивна онлајн активност – социјални мрежи, игри, коцкање, порнографија и други дигитални однесувања – кога тие предизвикуваат негативни последици во животот на човекот. Во DSM-5-TR, „Internet Gaming Disorder“ е наведено како состојба за понатамошно истражување, што покажува колку внимателно науката пристапува кон новите облици на дигитална зависност.

Затоа случајот од Венеција е важен не затоа што треба веднаш да прогласиме нова епидемија, туку затоа што покажува дека човековата психа веќе реагира на вештачката интелигенција не само како на алатка, туку како на однос. А кога алатката почнува да се доживува како однос, тогаш технолошкото прашање станува психолошко, етичко и општествено.

Алгоритмот што знае да ласка

Вештачката интелигенција не е пријател, иако може да звучи пријателски. Не е терапевт, иако може да даде смирувачки одговор. Не е мудар старец, иако може да состави убедлива реченица. Не е човек, иако знае да имитира човечка блискост.

Токму таа имитација е најделикатниот дел. Современите AI-четботови се дизајнирани да одржуваат разговор, да бидат корисни, да звучат љубезно, да ја продолжат интеракцијата и да се приспособуваат на контекстот. Во најдобар случај, тоа ги прави практични. Во најризичен случај, ги прави емоционално убедливи за луѓе кои бараат потврда, утеха или бегство.

Истражувачи од Универзитетот на Британска Колумбија во 2026 година предупредија дека дел од корисниците развиваат зависнички обрасци на користење AI-четботови, а дека дизајнот на системите – нивната согласност, ласкавост, постојана достапност и способност да одговараат на емоционални потреби – може да има улога во засилување на таквото однесување.

Со други зборови, проблемот не е само во слабоста на корисникот. Проблемот е и во архитектурата на односот што ја создава технологијата. Кога машината постојано враќа топлина, разбирање и потврда, човекот може да почне да го бара токму тоа место, особено ако реалниот свет му изгледа студен, груб или непредвидлив.

Самотијата како најголем пазар

Ние живееме во време во кое самотијата стана огромен, но ретко признаен пазар. Милиони луѓе имаат комуникациски уреди, а сепак немаат комуникација што ги храни. Имаат контакти, но немаат блискост. Имаат профили, но немаат присуство. Имаат информации, но немаат соговорник што вистински останува.

Вештачката интелигенција влегува токму во таа празнина. Таа не мора да биде злонамерна за да стане опасна. Доволно е да биде постојана, убедлива и прилагодлива. За осамен човек, тоа може да биде повеќе од алатка. Може да биде прибежиште.

Но прибежиштето лесно станува кафез. Ако разговорот со алгоритам почне да ги заменува пријателите, семејството, работата, студиите, љубовта, конфликтот и реалното соочување со животот, тогаш веќе не зборуваме за помошна технологија. Зборуваме за нова форма на повлекување од светот.

Каде е границата меѓу употреба и зависност?

Не секој што често користи AI е зависен. Ова мора јасно да се каже. Вештачката интелигенција може да биде одлична алатка за учење, работа, пишување, анализа, планирање, превод, истражување и креативност. Проблемот не е во честата употреба сама по себе, туку во губењето контрола и во штетата што настанува.

Границата почнува да се гледа кога човекот не може да престане иако сака. Кога го избира четботот наместо реални луѓе. Кога се изолира. Кога ја губи способноста за самостојно одлучување без алгоритамска потврда. Кога AI-одговорот станува поважен од сопственото расудување. Кога работата, школувањето, сонот, хигиената, семејството и пријателствата почнуваат да страдаат.

Особено ризично е кога човекот користи AI како замена за психолошка помош во состојби на анксиозност, депресија, траума, параноја или силна емоционална нестабилност. AI може да понуди општи информации, но не може да носи клиничка одговорност, да ја види целата личност, да процени ризик на ист начин како професионалец, ниту да замени терапевтски однос.

Не паника, туку зрелост

Секој нов медиум во историјата предизвикувал страв. Книгата, радиото, телевизијата, интернетот, видеоигрите, социјалните мрежи – сите биле обвинувани дека ќе го уништат вниманието, моралот, младите или вистината. Дел од тие стравови биле претерани, но дел биле оправдани. Истото важи и за вештачката интелигенција.

Не треба да паднеме во технолошка паника. Но не смееме ни да бидеме наивни. Вештачката интелигенција е различна од претходните медиуми затоа што не само што ни покажува содржини, туку разговара со нас. Таа симулира однос. А односот е едно од најдлабоките места на човечката психа.

Затоа одговорот не е забрана, туку писменост. Дигитална, емоционална и психолошка писменост. Децата, младите и возрасните треба да научат дека AI може да биде корисен инструмент, но не е личност. Дека не секоја топла реченица е разбирање. Дека не секое „те слушам“ значи присуство. Дека алгоритамот не треба да стане совест, терапевт, судија и најблизок пријател во исто време.

Родителите, училиштата и институциите пред нова задача

Случајот од Италија е предупредување и за Балканот, каде технологијата често се користи масовно, а разговорот за нејзините психолошки последици доцни. Родителите најчесто гледаат колку време детето поминува пред екран, но не секогаш знаат со кого или со што разговара. Училиштата зборуваат за дигитализација, но ретко за дигитална зависност, емоционална манипулација и критичка употреба на AI. Институциите, пак, најчесто реагираат дури кога проблемот ќе стане видлив преку криза.

Потребен е нов вид воспитување: не само „не седи многу на телефон“, туку „разбирај што ти прави технологијата“. Не само забрана, туку разговор. Не само контрола, туку способност младите да препознаат кога алатката почнува да им го заменува животот.

Исто така, потребни се одговорни стандарди од технолошките компании: јасно предупредување дека четботот не е човек, ограничувања во ситуации на ризик, подобро препознавање на зависнички и самоповредувачки обрасци, како и насочување кон професионална помош кога разговорот ја надминува рамката на безбедна употреба.

Човекот не смее да стане додаток на алгоритмот

Најдлабокото прашање не е дали ќе има уште случаи на зависност од AI. Ќе има. Прашањето е дали ќе научиме навреме да ја поставиме границата меѓу корисна технологија и интимна замена за животот.

Вештачката интелигенција може да ни помогне да мислиме побрзо, да работиме подобро, да учиме поефикасно и да создаваме нови форми на знаење. Но ако почне да ни ја заменува човечката блискост, да ни ја потврдува секоја заблуда, да ни го намалува трпението за реални луѓе и да нè затвора во меур од пријатни одговори, тогаш не стануваме помодерни. Стануваме поосамени.

Случајот од Венеција затоа не е само медицинска вест. Тој е огледало на новата епоха. Епоха во која машината може да зборува доволно човечки за човек да заборави дека од другата страна нема човек.

А токму таму почнува најважната лекција: технологијата треба да го проширува животот, не да го заменува. Алгоритмот може да биде алатка, помошник, работен партнер, извор на информации. Но не смее да стане единствен хоризонт. Зашто човекот не се лекува со совршено прилагодена реченица, туку со вистински однос, со присуство, со граници, со грижа и со друг човек што навистина може да одговори – не само да генерира одговор.