Пејач, актер, поет и композитор кој ја носеше Македонија како внатрешна татковина и остави трага подлабока од времето.
Зафир Хаџиманов му припаѓа на творци кои оставија песни, улоги, книги, снимки, но и нешто потешко мерливо – начин на чувствување на светот. Кај него музиката не беше одвоена од поезијата, ниту глумата од животот, ниту Македонија од неговото лично и уметничко битие.
Тој беше пејач, композитор, актер, поет и писател, но самото набројување на професиите не ја објаснува неговата суштина.
Беше сценски раскажувач. Пееше како да кажува приказна, зборуваше како да рецитира, а и во наједноставната мелодија знаеше да внесе мал театар на човечките чувства.
Роден во Кавадарци во 1943. година, образованието го продолжил во Скопје, а во 1967. година дипломирал глума во Белград. Уште како млад настапувал како пејач и започнал да снима плочи, но никогаш не останал само интерпретатор. Пишувал текстови, создавал музика и градел сопствен авторски свет.
Македонија како внатрешна географија
Животот го однел во Белград, но Македонија никогаш не станала само место на неговото раѓање. Таа останала негова внатрешна географија. Зафир не ја носеше Македонија како декларација. Ја носеше во мелодијата, во јазикот, во чувството за народната песна, во поезијата што ја избираше и во начинот на кој ги оживуваше зборовите.
Голем дел од животот го поминал надвор од Македонија, но продолжил да ја промовира македонската култура и музика.
Особено значајно место во неговиот опус има албумот „Зафир пее, Македонија пее“, во кој музиката и македонската поезија се среќаваат во едно исто творечко дишење.
За него немаше строг ѕид меѓу стихот и мелодијата. Добрата поезија веќе во себе носеше музика, а добрата музика мораше да содржи нешто поетско.
Шансона со македонска душа
Во времето кога фестивалската музика често бараше лесно запаметлив рефрен и непосреден успех, Зафир избираше потежок пат. Неговите песни бараа слушање. Бараа внимание. Бараа тишина. Во нив имаше љубов, но не само љубовна сентименталност. Имаше минливост, сеќавање, осаменост, младост што заминува, татковина што се носи во себе и човек кој се обидува да остане исправен пред времето.
Тоа го доближуваше до традицијата на европската шансона – онаа во која пејачот не е само вокал, туку толкувач на сопствената мисла. Неговата песна „Био је мај“, изведена на фестивалот во Опатија во 1969. година, остана еден од неговите најпрепознатливи евергрини.
Но фестивалските награди и успеси кажуваат само дел од приказната. Поголемото достигнување беше што неговите песни можеа да стареат без да остарат.
Глас што не се натпреваруваше со стихот
Зафир Хаџиманов имаше препознатлив начин на интерпретација. Тој не се обидуваше да го совлада стихот со силата на гласот. Му оставаше простор. Понекогаш пееше како да зборува со еден единствен човек. Како песната да не е наменета за сала, публика или фестивал, туку за некого што седи спроти него. Таквата интерпретација бара повеќе од вокална техника. Бара актерско чувство за паузата. За нагласокот. За тишината меѓу два збора. Зафир го имаше токму тоа – чувствителност на актер и слух на музичар.
Затоа кај него сцената никогаш не била само место за пеење. Таа била простор во кој песната се случува.
Актерот во пејачот, пејачот во актерот
Глумата и музиката кај Хаџиманов не живееја во две одделни соби. Тие постојано се среќаваа. Актерот му помагаше на пејачот да ја разбере драматургијата на песната. Пејачот му помагаше на актерот да го почувствува ритамот на реченицата. Поетот, пак, ги поврзуваше двајцата.
Затоа неговите настапи често имаа нешто монодрамско. Еден човек, една песна, неколку движења, неколку погледи, а пред слушателот се отвора цел свет.
Во тоа се гледа неговата уметничка целосност: тој не беше човек што случајно работел повеќе професии, туку автор кај кого различните уметности произлегувале една од друга.
Поетот зад микрофонот
Можеби токму поезијата е клучот за подобро разбирање на Зафир. Тој не ја користеше песната само за да создаде мелодија што ќе се запамети. Ја користеше за да остави човечки знак. Во неговото творештво нема потреба од непотребна монументалност. Нема желба за спектакл по секоја цена. Има нешто посуптилно. Трага.
Добрата песна, како да ни порачува целиот негов опус, не мора да вика за да остане. Понекогаш токму најтивката песна најдолго живее.
Наследството на Васил Хаџиманов
Во семејната приказна на Зафир постои и длабока културна нишка. Неговиот татко, Васил Хаџиманов, бил значаен собирач и истражувач на македонски народни песни и оставил обемен фолклористички материјал. Оттука, врската на Зафир со македонската народна песна не била само естетска. Била и наследена.
Тој тоа наследство не го повторувал механички. Го преведувал на јазикот на своето време. Она што во претходните генерации било народна песна, кај него можело да стане шансона, авторска композиција, сценска форма или современ спој на музика и поезија. Тоа е една од неговите најголеми заслуги: традицијата кај него не беше музеј, туку жив материјал.
Од народната песна до современиот џез
Уметничката традиција продолжила и во следната генерација. Неговиот син, Васил Хаџиманов, изгради препознатлива кариера како пијанист и композитор, силно присутен во современиот балкански џез и фјужн. Негова мајка е познатата пејачка и актерка Сенка Велетанлиќ. Така, низ едно семејство се создава необична културна вертикала: од собирањето и зачувувањето на народната песна, преку шансонот, актерството и авторската музика, до современиот џез. Тоа не е само семејна биографија. Тоа е мала историја на културното траење.
Уметник меѓу две културни средини
Зафир Хаџиманов е важен и како пример дека културниот идентитет не мора да биде затворен во една географија. Живеејќи и творејќи главно во Белград, тој станал дел од пошироката југословенска и српска културна сцена. Истовремено останал длабоко поврзан со македонската култура. Во него тие светови не морале да се поништуваат. Напротив. Се надополнувале.
Неговото творештво затоа денес може да се чита и како сведоштво за едно време во кое уметниците природно се движеа меѓу Скопје, Белград, Загреб, Сараево, Љубљана и други културни средини, а сепак ја задржуваа особеноста на просторот од кој потекнуваа.
Зафир беше македонски уметник со регионален простор на дејствување. Токму поради тоа можеше толку убедливо да ја носи Македонија надвор од Македонија.
Никогаш по полесниот пат
Неговиот творечки пат не беше пат на лесното приспособување. Полесниот пат за еден пејач е да му се приспособи на вкусот на времето. Потешкиот е да создава сопствен вкус. Полесно е песната да биде производ на една сезона. Потешко е да се напише така што некој ќе ја слуша и по половина век. Полесно е да се биде популарен. Потешко е да се биде препознатлив. Зафир го избрал второто. Токму затоа неговите песни и денес имаат оној редок квалитет на дела што доаѓаат од друго време, но не звучат туѓо.
Заминување, но не и тишина
Зафир Хаџиманов почина во Белград на 27. март 2021. година, на 77-годишна возраст. Но кај уметниците од неговиот вид смртта не создава целосна тишина. Останува гласот, останува снимениот здив пред стихот, останува мелодијата што ненадејно ќе се појави од радио и ќе отвори одамна затворена соба во нечие сеќавање, остануваат песните што една генерација ги слушала како современи, а друга ги открива како наследство.
Останува една Македонија што Зафир ја пееше на свој начин – не како разгледница и не како патетичен симбол, туку како внатрешен простор на љубовта, јазикот и паметењето.
Зафир останува
Зафир Хаџиманов беше од оние творци кај кои животот и уметноста тешко се одделуваат. Можеше да биде актер, а да мисли музички. Можеше да пее, а да звучи како поет. Можеше да живее далеку од родното место, а токму преку таа далечина уште посилно да му се враќа. Затоа неговото наследство не треба да се сведе само на носталгија по една поранешна музичка епоха.
Неговите песни зборуваат за нешто потрајно – за потребата човекот да остави трага што нема да биде поголема од него, туку повистинита од него.
Зафир Хаџиманов остави токму таква трага. Не секогаш најгласна, но длабока. И кога повторно ќе прозвучи неговиот глас, ќе изгледа како да не доаѓа од минатото. туку од некое место каде што добрата песна сè уште го мери времето според човечкото срце.
