Меѓу слободата и ограничувањето човекот постојано ја проверува истата линија: што навистина мора да биде забрането, а што станува опасно токму затоа што некој решил да го забрани
Човекот отсекогаш живеел меѓу две спротивставени потреби: да биде слободен и да воспоставува граници. Тој сака никој да не му кажува како да мисли, што да чувствува, што да избере и по кој пат да оди, а очекува другите да не му го загрозуваат животот, достоинството, имотот и правото на сопствен избор. Меѓу тие две потреби се раѓа забраната.
Таа е една од најстарите форми на општествено уредување. Постои во семејството, воспитувањето, моралот, религијата, државата, законот и секојдневните односи меѓу луѓето.
Но забраната никогаш не е само едноставно „не“.
Зад неа секогаш стои некое прашање:
Кој забранува? Што се забранува? Зошто се забранува? Кого забраната го штити? И, можеби најважно – дали таа важи за сите?
Една турска мисла предупредува:
„Внимателно со забраните. Тие најмногу ја искривуваат реалноста.“
Забраната може да биде и заштита и опасност. Може да биде брана пред насилството, но може да стане и средство за контрола. Може да го штити човекот, но може и да го задушува.
Забраната не е секогаш непријател на слободата
На прв поглед забраната и слободата изгледаат како природни противници. Ако нешто ми е забрането, тогаш мојата слобода е ограничена. И тоа важи само до одредена точка.
Забрането е да убиеш. Забрането е да украдеш. Забрането е со сила да ја одземеш туѓата слобода. Забрането е да му нанесеш штета на друг човек. Таквите забрани не ја уништуваат слободата. Напротив, тие создаваат услови таа да постои.
Без нив слободата лесно би се претворила во самоволие. Посилниот би му ја одредувал границата на послабиот. Насилникот би ја определувал судбината на жртвата. Богатиот би можел да си дозволи повеќе од сиромашниот, а човекот без заштита би имал само онолку права колку што некој друг би бил подготвен да му признае.
Затоа и латинската правна мудрост вели:
„Законот заповеда да се постапува чесно и забранува да се извршува кривично дело.“
А уште подлабоко е формулирана мислата:
„Силата на законот се состои во тоа да заповеда, забранува, разрешува и казнува.“
Значи, забраната сама по себе не е зло. Злото започнува кога таа станува произволна, неправедна, селективна или кога се претвора во средство за потчинување.
Зошто забранетото толку нè привлекува?
Во човечката природа постои необичен парадокс. Често токму она што ни е забрането станува најпривлечно.
Македонската народна мудрост вели:
„Од забрана иде и желбата таа да се прекрши.“
А старата латинска изрека ја потврдува истата човечка особина:
„Страста не сака ништо повеќе од она што е забрането.“
Забраната понекогаш му дава дополнителна вредност на предметот што го ограничува.
Детето што ќе слушне „не ја отворај таа врата“ веднаш се прашува што има зад неа. Возрасниот човек не е многу поразличен. Кога нешто е строго забрането без објаснување, природно се раѓа љубопитност. Зошто не смеам? Што би се случило ако сепак го направам? Кој одлучил дека тоа не е дозволено?
Така забраната може да го спречи однесувањето, но може и да ја поттикне желбата за прекршување. Поради тоа мудроста не е во создавањето бесконечен список на забрани.
Мудроста е да се знае кои граници навистина мора да постојат.
Општеството во кое е сè забрането
Премногу забрани не создаваат нужно подобро општество. Понекогаш создаваат само подобро обучени прекршители. Ако човекот на секој чекор наидува на „не смееш“, со текот на времето престанува да ја бара смислата на правилото. Тогаш веќе не прашува: „Дали ова е добро?“, туку: „Дали ќе ме фатат?“ Во тој миг моралот се заменува со страв од казна., а општество засновано само на страв никогаш не е навистина стабилно.
Една стара латинска изрека вели:
„Што не е забрането со закон, срамот го забранува.“
Во неа има голема разлика меѓу законот и совеста. Законот не може да ја уреди секоја човечка постапка. Може да ја казни кражбата, но не и секоја алчност. Може да го санкционира физичкото насилство, но не секоја суровост. Може да казни измама, но не секоја неблагодарност. Може да забрани навреда во одредени околности, но не може со закон да произведе човечка пристојност.
Онаму каде што престанува законот, започнува карактерот.
Најопасна е забраната што не важи за сите
Секоја забрана ја губи моралната сила ако важи само за некои.
Арапската мудрост вели:
„Секоја заповед и секоја забрана со закон треба да се однесува на сите.“
Тоа е суштината на еднаквоста пред законот.
Ако злоупотребата на службена положба е забранета, тогаш мора да биде забранета и за најмоќниот функционер и за најнискиот службеник. Ако насилството е забрането, идентитетот на насилникот не смее да ја менува природата на делото. Ако корупцијата е недозволена, богатството, влијанието, политичката положба или општествениот статус не смеат да создаваат исклучок.
Забраната што важи само за слабите престанува да биде правило. Таа станува алатка на моќта. Затоа праведното општество не се препознава само по бројот на законите. Се препознава по тоа колку еднакво тие се применуваат.
Кога забраната навлегува во мислата
Постојат забрани без кои општеството не може да функционира, но постојат и такви со кои општеството почнува да го губи својот човечки карактер. Меѓу најопасните е забраната на мислењето.
Една грчка мисла вели:
„Да му се забрани на човек да мисли слободно и слободно да се изразува, исто е и да му ги врзете очите, а да барате од него да знае каде оди и што прави.“
Тоа е една од најголемите противречности на секој авторитарен поредок. Од човекот се бара да биде одговорен, но не му се дозволува слободно да размислува. Од него се бара да ја разбира стварноста, но само низ дозволените толкувања. Од него се бара да зборува, но само во рамките на прифатливото. Таквата забрана не создава убедување. Создава молк. А уште почесто создава лицемерство.
Луѓето едно зборуваат јавно, друго мислат приватно, а трето прават кога никој не ги гледа. Тогаш општеството почнува да живее со две вистини – една официјална и една вистинска.
И слободата има граница
Опасност постои и во спротивната крајност.
„Кога ништо не е забрането, ти можиш сè“, вели една од наведените македонски мисли.
На прв поглед тоа звучи како совршена слобода. Меѓутоа, свет во кој секој може сè многу брзо станува свет во кој никој не е безбеден. Човечката слобода не постои во празен простор. Таа секогаш се допира со слободата на другиот.
Можам да зборувам слободно, но мојата слобода не е неограничено право да загрозувам друг. Можам да поседувам имот, но не можам да го присвојам туѓиот. Можам слободно да се движам, но не можам без дозвола да влезам во туѓ дом. Затоа секоја слобода има своја природна граница. Не затоа што човекот треба да биде послушен, туку затоа што и другиот човек е слободен.
Забраната во воспитувањето
Можеби никаде забраната не е толку чувствителна како во воспитувањето на детето.
Возрасните лесно се навикнуваат на зборот „не“. Не трчај. Не допирај. Не прашувај. Не оди таму. Не зборувај така. Не пробувај.
Но детето што расте само со забрани може да стане послушно, а сепак да не стане одговорно. Токму затоа полската мисла е особено вредна:
„Забранете го само она што претставува закана за животот и здравјето на детето. За сè друго договарајте се со него.“
Во оваа мисла има цела филозофија на воспитувањето. Детето не треба само да знае дека нешто не смее. Треба да разбере зошто не треба да го направи. Кога разбирањето ја заменува слепата послушност, се создава одговорна личност.
Човекот што само се плаши од казна ќе го прекрши правилото кога ќе исчезне контролата. Човекот што ја разбира причината ќе се воздржи и кога никој не го гледа.
„Ниедна забрана не трае предолго“
Историјата покажува дека забраните се менуваат. Она што во едно време било незамисливо, во друго станува дозволено. Она што некогаш било прифатливо, подоцна станува недозволиво. Затоа мислата „Ниедна забрана не трае предолго“ не е само констатација. Таа е предупредување дека општествата мора постојано да ги преиспитуваат сопствените граници.
Низ историјата биле забранувани книги. Биле забранувани идеи. Биле прогонувани мислители. Биле казнувани луѓе затоа што поставувале прашања, зборувале на одреден јазик, ја оспорувале власта или верувале поинаку.
Денес многу од тие забрани ни изгледаат апсурдни. Но тоа значи и дека треба да бидеме внимателни кон забраните што ние ги создаваме. Идните генерации можеби ќе ги гледаат некои наши ограничувања со истото чудење.
Може ли човекот да расте преку прекршувањето?
Интересна е и мислата:
„Растеш и правејќи забрането.“
Таа не мора да се разбере како повик кон прекршување на законот. Повеќе зборува за човечкото созревање. Човекот расте кога ги проверува границите. Кога се прашува зошто постојат. Кога открива дека некои правила се разумни, а други застарени. Кога учи дека не секоја забрана е неправедна, но и дека не секој авторитет е непогрешлив.
Младиот човек кој никогаш не ја преиспитува ниедна граница тешко станува самостојна личност. Истото важи и за оној што секоја граница ја смета за непријател. Зрелоста е меѓу тие две крајности. Да знаеш кога треба да почитуваш. Да знаеш кога треба да прашаш. И да знаеш кога нешто мора да биде променето.
Најсилната забрана е онаа што доаѓа однатре
Највисоката форма на одговорност започнува тогаш кога човекот повеќе не зависи од надворешната забрана. Кога не краде не затоа што постои полиција. Кога не лаже не затоа што се плаши дека ќе биде откриен. Кога не понижува не затоа што постои санкција. Затоа што не сака да стане човек што краде, лаже или понижува. Тогаш надворешниот закон се претвора во внатрешна мера.
Во тој миг човекот престанува да се прашува: „Дали смеам?“. И започнува да се прашува: „Дали е исправно?“ Токму таа разлика го одделува формално послушниот човек од морално зрелата личност.
Од забрана до одговорност
На крајот, цивилизацијата не може да се изгради само со забрани. Ако за секое човечко однесување е потребен закон, стражар, камера и казна, тогаш нешто подлабоко не функционира. Најстабилното општество не е она во кое има најмногу забрани, туку она во кое луѓето ја разбираат причината за границите што постојат. Во кое законот важи еднакво. Во кое слободата не се меша со самоволието. Во кое моралот започнува таму каде што завршува можноста за казна.
Затоа вистинското прашање не е само: што е забрането, туку зошто е забрането. Кого штити забраната? Дали е разумна? Дали важи еднакво за сите?
И најпосле:
Дали човекот би го избегнал истото дело и кога никој не би можел да го казни? Во тој одговор се крие мерката на зрелоста. Зашто најслободниот човек не е оној кому сè му е дозволено.
Најслободен е оној што знае дека може нешто да направи, а сепак избира да не го направи затоа што знае дека не е исправно.
Забрана
Македонски народни пословици и изреки
Кога ништо не е забрането, ти можиш сè.
Ни забрани ни правила за животни во слобода.
Ниедна забрана не трае предолго.
Ништо не бидува кога лесно се прекршува секоја забрана.
Од забрана иде и желбата таа да се прекрши.
Правилата се исто што и забраните кога е збор за ограничувања.
Растеш и правејќи забрането.
Светлина што ти го осветлува патот и забранува
Секој си има нешто свое што му го забранува на друг.
Пословици и изреки од народи на светот
Дозволно е она што не е забрането. (Кинеска)
Знаењата имаат во себе некоја забрана за сите, но многу повеќе имаат изгубените знаења. (Француска)
Кога е нешто забрането, не може да има исклучоци. (Индиска)
Никој не може да забрани да се случуваат добри нешта. (Англиска)
Нема потреба од оружје кога се забранети насилството и убиствата. (Руска)
Внимателно со забраните. Тие најмногу ја искривуваат реалноста.(Турска)
Во природата на човекот е да се чувствува виновен за нешто. Како да постои закон кој забранува да бидеш свој. (Германска)
Да му се забрани на човек да мисли слободно и слободно да се изразува, исто е и да му ги врзете очите, а да барате од него да знае каде оди и што прави. (Грчка)
Забраната раѓа дури страсна желба. (Норвешка)
Забранете го само она што претставува закана за животот и здравјето на детето. За сè друго договарајте се со него. (Полска)
Секоја заповед и секоја забрана со закон треба да се однесува на сите. (Арапска)
Латински изреки
Забрана за оган и вода (прогонство од татковината). (Ignis et aquae interdictio.)
Забранувам. (Veto.)
Законот заповеда да се постапува чесно и забранува да се извршува кривично дело. (Lex recte facere iubet, vetat delinquere.)
Силата на законот се состои во тоа да заповеда, забранува, разрешува и казнува. (Legis virtus haec est: imperare, vetare, permittere, punire.)
Страста не сака ништо повеќе од она што е забрането. (Nil magis amat cupiditas, quam quod non licet.)
Што не е забрането со закон, срамот го забранува. (Quod non vetat lex, hoc vetat fieri pudor.)
