Есента, всушност, не носи ненадејна потреба од некаков посебен имунитет. Таа ги менува околностите во кои нашиот организам треба да функционира. Поминуваме повеќе време во затворени простории, повторно воспоставуваме работни и училишни обврски, спиеме помалку отколку што би сакале и постепено ја намалуваме физичката активност на отворено. Истовремено, во заедницата продолжуваат да циркулираат респираторни вируси, а со приближувањето на зимата се создаваат услови за поинтензивно ширење на некои од нив.
Затоа, наместо да бараме брзо решение за првото заладување, можеби е покорисно да разбереме што навистина се случува со организмот во овој период.
Студениот воздух, вирусите и една стара семејна заблуда
Реченицата „Облечи се, ќе настинеш!“ веројатно е една од најчесто повторуваните здравствени пораки во секое семејство. Иако е разумно да се заштитиме од студот, самата изложеност на ниска температура не може да создаде вирусна инфекција. За да добиеме настинка, најпрво мора да бидеме изложени на вирус.
Сепак, би било погрешно да заклучиме дека температурата воопшто нема влијание. Нашата прва одбранбена линија против многу респираторни инфекции се наоѓа токму во носот. Носната слузница е биолошка бариера со сопствени механизми за препознавање и неутрализирање на микроорганизмите што ги вдишуваме.
Истражување објавено во Journal of Allergy and Clinical Immunology покажа дека изложеноста на постудени услови може да ослаби одредени локални антивирусни механизми на носната слузница. Научниците проучувале ситни честички што ги ослободуваат клетките на носниот епител и кои учествуваат во одбраната од вирусите. Во испитуваните услови, пониската температура ја намалувала ефикасноста на дел од овие механизми.
Откритието нуди едно можно биолошко објаснување за сезонските разлики кај респираторните инфекции. Сепак, лабораториските резултати не значат дека секое излегување на студ автоматски го намалува имунитетот или неизбежно води до настинка.
Постои и друга, многу попрепознатлива причина за сезонското ширење на вирусите. Кога температурите паѓаат, нашите животи постепено се преместуваат во затворени простории. Наместо прошетка во парк, избираме кафуле. Наместо отворен прозорец, вклучуваме греење. Училиштата, канцелариите и јавниот превоз стануваат места во кои голем број луѓе со часови го делат истиот воздух.
Токму таму се создаваат поволни услови за пренесување на многу респираторни вируси. Прашањето за есенското здравје затоа не завршува со дебелината на јакната. Подеднакво е важно во какви простории престојуваме, колку често ги проветруваме и колку внимание посветуваме на заштитата кога некој околу нас е болен.
Имунитетот го гради секојдневието, а не сезонската потрага по витамини
Првото заладување обично е придружено со зголемен интерес за препаратите што ветуваат подобар имунитет. Витаминот Ц станува речиси задолжителен, витаминот Д повторно се наоѓа во центарот на вниманието, а цинкот, прополисот и разните билни комбинации добиваат статус на есенски сојузници.
За да ја разбереме вистинската улога на овие производи, треба да направиме разлика меѓу нормално функционирање на имунолошкиот систем и претпоставката дека тој може дополнително, речиси неограничено, да се засилува.
На организмот му се неопходни одредени витамини и минерали за создавање и нормално функционирање на имунолошките клетки. Недостигот од важни хранливи материи може да ја наруши одбранбената способност, поради што правилната исхрана има непосредно значење за имунолошкото здравје. Но дополнителното внесување витамини и минерали кај човек што веќе добива доволно од нив не обезбедува автоматски подобра заштита.
Американскиот национален институт за здравје објаснува дека разновидната исхрана може да обезбеди доволно хранливи материи за нормална имунолошка функција. Суплементите имаат значење кога постои недоволен внес или утврден недостиг, додека дополнителните количини кај луѓе без таков проблем најчесто не покажуваат убедлива корист во спречувањето инфекции.
Витаминот Ц е добар пример. Тој е неопходен за повеќе биолошки процеси и нормална имунолошка функција, но неговото редовно земање во форма на суплемент кај општата популација не покажало убедливо намалување на веројатноста за настинка. Одредени истражувања забележале умерено скратување на нејзиното траење, а резултатите се различни кај луѓе изложени на исклучително голем физички напор.
Слична претпазливост е потребна и со витаминот Д. Тој учествува во регулацијата на имунолошките процеси, а неговиот недостаток заслужува внимание, особено кај луѓе со зголемен ризик. Истражувањата за дополнителното земање витамин Д во спречувањето респираторни инфекции, меѓутоа, даваат мешани резултати. Тоа е причина суплементацијата да се приспособува на индивидуалните потреби, а високите дози да не се земаат на сопствена иницијатива.
Можеби најголемата есенска грешка е што почнуваме да се грижиме за имунитетот дури кога ќе се појави првиот симптом. Се сеќаваме на хранливите материи кога ќе нè заболи грлото, а претходните недели сме прескокнувале оброци, сме јаделе набрзина и сме го заменувале вистинскиот одмор со уште еден час пред екран.
Имунолошкото здравје има многу повеќе заедничко со редовноста отколку со повремените интензивни обиди да направиме нешто корисно за организмот.
Есенската трпеза како природно продолжение на здравите навики
Раната есен е еден од најблагодарните периоди за разновидна исхрана. Пазарите се полни со јаболка, круши, сливи, грозје, пиперки, домати, тикви и зеленчук што лесно може да се комбинира во секојдневните оброци. Тоа богатство, заедно со мешунките, интегралните житарки, јајцата, рибата, млечните производи и другите извори на протеини, обезбедува многу поширока хранлива основа од еден изолиран витамин.
Нашиот организам истовремено има потреба од различни хранливи материи. Протеините учествуваат во создавањето клетки и антитела, железото и цинкот имаат важни физиолошки функции, а овошјето и зеленчукот обезбедуваат витамини, минерали и растителни соединенија. Ниту една намирница не може самостојно да ја преземе улогата на сите останати.
Токму затоа обичниот домашен ручек често има поголема хранлива вредност отколку што му признаваме. Чинија грав со салата од свежи пиперки, риба со сезонски зеленчук или топла супа со мешунки и парче интегрален леб можат природно да бидат дел од разновидна исхрана. Нема потреба секој оброк да го претвораме во посебна здравствена процедура.
Важна е и редовноста. Организмот што со недели добива недоволно храна или има изразено еднолична исхрана не може да се доведе во подобра состојба со еден викенд исполнет со овошни сокови и витамински препарати.
Во сезоната кога повторно започнуваме со интензивен работен ритам, можеби најкорисната промена е едноставно повторно да најдеме време за вистински оброк. Да не го заменуваме појадокот со кафе, ручекот со случајна ужина, а вечерта со неконтролирано грицкање пред телевизор.
Есенската храна има вредност затоа што ни овозможува разновидност и добар внес на хранливи материи. Нејзината корист не произлегува од некакво мистериозно сезонско својство, туку од составот и од начинот на кој станува дел од нашата редовна исхрана.
Зошто сонот станува особено важен кога денот се скратува?
Со враќањето на работните и училишните обврски започнува и една помалку забележлива сезонска промена. Утринските аларми повторно ѕвонат порано, додека навиката за доцно легнување често останува од летото. Така влегуваме во новата сезона со распоред во кој времето за обврски е точно определено, а времето за спиење постојано се скратува.
Сонот има важна улога во регулирањето на имунолошките процеси. За време на спиењето се одвиваат сложени хормонални и физиолошки промени што учествуваат во одржувањето на нормалната функција на организмот. Хроничното недоспивање може да го наруши овој процес и е поврзано со повеќе неповолни здравствени исходи.
За повеќето возрасни се препорачуваат најмалку седум часа сон во текот на ноќта, со индивидуални разлики во потребите. Но количината не е единственото што е важно. Редовноста на легнувањето, условите во спалната соба, употребата на кофеин и вечерното изложување на екрани можат значително да влијаат врз квалитетот на одморот.
Кога човек постојано се буди изморен, прескокнува оброци и го поминува денот со неколку кафиња, прашањето за имунитетот лесно може да го одведе во погрешна насока. Наместо уште еден препарат, понекогаш му е потребна промена во начинот на кој го организира денот.
Тука се надоврзува и физичката активност. Со првите дождови прошетките стануваат поретки, а автомобилот повторно го заменува одењето пеш. Постуденото време не мора да значи откажување од движењето. Умерената, редовна физичка активност има бројни придобивки за здравјето, помага во регулирањето на стресот и е поврзана со подобар сон.
Прошетката во парк не треба да заврши со летото. Потребно е само да ја приспособиме облеката и активноста на временските услови. Одржувањето на ваквите навики во текот на есента е многу поразумно од нагло започнување интензивни тренинзи со надеж дека за една недела ќе ја зголемиме отпорноста на организмот.
Нашите домови повторно стануваат затворени простори
Еден од најголемите сезонски парадокси е што во обид да се заштитиме од студот понекогаш создадаваме услови што го олеснуваат пренесувањето на инфекциите.
Штом ќе залади, прозорците остануваат затворени подолго, греењето го суши воздухот во дел од домовите, а во дневните соби, канцелариите и училниците истовремено престојуваат повеќе луѓе. Ако меѓу нив има лице со респираторна инфекција, недоволното проветрување може да ја зголеми изложеноста на заразни честички.
Затоа CDC го издвојува подобрувањето на квалитетот на воздухот како една од основните мерки за намалување на ризикот од респираторни инфекции. Свежиот надворешен воздух, соодветната вентилација и прочистувањето на воздухот можат да ја намалат концентрацијата на заразни честички во затворените простории.
Тоа не значи дека во студените денови треба постојано да седиме покрај отворени прозорци. Важно е просториите разумно да се проветруваат, во согласност со временските услови, начинот на греење и потребите на луѓето што престојуваат во нив.
Истата логика важи и за секојдневното движење меѓу други луѓе. Редовното миење раце, покривањето на устата и носот при кашлање и кивање и избегнувањето близок контакт кога сме болни се едноставни навики со вистинска превентивна вредност.
Особено е важно болеста да не ја третираме како обична пречка во работниот распоред. Човек со температура и изразени симптоми на респираторна инфекција има потреба од одмор, но истовремено може да претставува ризик за колегите, членовите на семејството и луѓето со кои секојдневно се среќава.
Сезоната на инфекции бара и малку повеќе внимание кон другите. Во дом во кој живеат постари лица, мали деца или луѓе со хронични заболувања, личната претпазливост добива дополнителна вредност.
Вакцинацијата е дел од подготовката што не треба да ја заборавиме
Кога размислуваме за есенскиот имунитет, постои уште една важна разлика меѓу општото здравје и специфичната заштита од одредени заразни болести.
Разновидната исхрана, добриот сон и редовното движење придонесуваат за нормално функционирање на организмот. Но тие не можат да ја заменат заштитата што ја обезбедуваат вакцините против конкретни инфекции.
Сезонскиот грип е добар пример. Тој може да предизвика сериозни компликации, особено кај постарите лица, бремените жени, малите деца и луѓето со одредени хронични заболувања. Затоа Светската здравствена организација ја истакнува годишната вакцинација како најдобра специфична мерка за превенција од сезонски грип.
За луѓето со зголемен ризик, навремената подготовка е особено важна. Добро е пред почетокот на сезоната да разговараат со матичниот лекар за препорачаните вакцини и за евентуалните дополнителни мерки што одговараат на нивната здравствена состојба.
Таа подготовка е многу посуштинска од потрагата по производ што ветува дека ќе ги спречи сите есенски вируси. Имунолошкиот систем има извонредни способности, но специфичната заштита од одредени болести бара специфични медицински мерки.
Здравата есен почнува многу пред првата настинка
Променливото време веројатно и понатаму ќе биде виновникот што најчесто го спомнуваме кога ќе нè заболи грлото. Полесно е да ја обвиниме утринската свежина отколку да признаеме дека со недели сме спиеле недоволно, сме го минувале најголемиот дел од денот во затворен простор и сме го запоставиле сопственото здравје.
Но организмот не функционира според календарот. Тој не започнува со подготовка за есента на први октомври, ниту има потреба од ненадејна сезонска реконструкција. Неговата отпорност зависи од многу меѓусебно поврзани процеси што се одвиваат постојано.
Ниту совршената исхрана, ниту осумчасовниот сон, ниту секојдневната прошетка не можат да гарантираат дека ќе ја поминеме зимата без настинка. Изложеноста на вируси, возраста, претходниот имунитет и индивидуалната здравствена состојба остануваат важни фактори. Но тоа не ја намалува вредноста на навиките што можат да му помогнат на организмот нормално да функционира.
Можеби токму затоа есента е погоден период за малку поинаков однос кон здравјето. Наместо секоја година да започнуваме нова потрага по средство за зајакнување на имунитетот, можеме да се запрашаме што од сопственото секојдневие сме подготвени трајно да промениме.
Кога последен пат сме легнале навреме, без да поминеме уште еден час пред телефонот? Колку често вистински уживаме во оброкот? Дали и понатаму излегуваме на прошетка кога времето не е совршено? Дали доволно внимаваме на воздухот што го дишеме во домот и на работното место?
Одговорите на овие прашања веројатно нема да бидат толку возбудливи како ветувањата за моментално зајакнување на имунитетот. Но можат да ни помогнат да изградиме начин на живот што има вредност и долго откако ќе помине сезоната на настинки.
Времето ќе продолжи да се менува, температурите ќе паѓаат и растат, а вирусите ќе останат дел од нашето секојдневие. Она што можеме да го направиме е да не ја дочекаме секоја нова сезона со истата стара надеж дека здравјето ќе го најдеме во шише, кутија или шумлива таблета.
Многу почесто, неговата основа веќе се наоѓа во нашиот дом, во распоредот на денот и во навиките на кои упорно им оставаме премалку време.
