Од мозокот до алгоритмот: дали човекот создаде нешто неприродно, или природата преку човекот создаде нов облик на сопствената интелигенција?
Човекот создава машини, алгоритми, роботи, јазици, системи и цели дигитални светови. Денес создава и нешто што до неодамна изгледаше како исклучиво човечка привилегија – интелигенција што анализира, учи, препознава, пишува, разговара, создава и донесува сложени пресметковни заклучоци. Ја нарековме – вештачка интелигенција.
Токму тука започнува парадоксот.
Ако човековата интелигенција е природна, ако човекот е производ на природата, ако неговиот мозок, неговата логика и неговата творечка способност се дел од природниот развој, тогаш колку навистина е „вештачка“ интелигенцијата што ја создал? Дали човекот создал нешто што е спротивно на природата или природата преку човекот само дошла до нов начин да се продолжи себеси?
Тоа веќе не е само технолошко прашање. Тоа е прашање за човекот, за природата, за создавањето и за самата смисла на интелигенцијата.
Човекот не е над природата – тој е нејзин дел
Човекот со векови се поставувал како суштество што стои над природата. Ја освојувал, ја менувал, ја сечел, ја обработувал; ја користел, ја проучувал.
Од друга страна, колку и да се чувствува одвоен од неа, човекот не престанал да биде природно суштество. Неговиот мозок е биолошки орган. Неговото тело е составено од материја што постои во природата. Неговата мисла произлегува од сложени биолошки, хемиски и електрични процеси.
Неговата способност да создава не е дар што дошол надвор од природата. Таа е производ на природниот развој на човечкиот ум. Оттаму произлегува првата голема дилема: ако природата го создала човекот, а човекот ја создал вештачката интелигенција, дали тогаш и таа на некој посреден начин е производ на природата? Можеби не е родена во шума, во океан, во утроба или во семе, но е создадена од суштество кое и самото е природно.
Токму затоа границата меѓу природното и вештачкото не е толку едноставна.
Каде престанува природното, а каде почнува вештачкото?
Птицата гради гнездо, пчелата создава саќе, дабарот гради брана, пајакот ткае мрежа. Сите овие творби ги сметаме за природни. Но, кога човекот гради куќа, мост, компјутер или робот, зборуваме за вештачки производ. Зошто? Најверојатно затоа што човечкото создавање достигнало степен на сложеност што одамна ја надминал непосредната биолошка потреба.
Човекот повеќе не создава само за да преживее. Тој создава за да знае, за да се движи побрзо, за да гледа подалеку, за да памети повеќез, за да пресметува побрзо. И сега – за да создаде систем што може да обработува знаење без директното присуство на неговиот мозок.
Дали токму сложеноста го прави нешто неприродно или само покажува дека природната интелигенција достигнала фаза во која е способна самата да создава нови когнитивни алатки?
Вештачката интелигенција како продолжение на човековиот мозок
Во суштина, човекот отсекогаш создавал продолженија на сопственото тело и ум. Чеканот е продолжение на раката. Телескопот е продолжение на окото. Микроскопот е продолжение на видот во невидливиот свет. Автомобилот е продолжение на човечкото движење. Книгата е продолжение на паметењето. Компјутерот е продолжение на пресметувањето. Интернетот е продолжение на комуникацијата.
А вештачката интелигенција?
Таа може да се сфати како продолжение на човечката способност за обработка на знаење. Тоа е голем пресврт зашто првпат човекот не создава само машина што е посилна, побрза или попрецизна од него. Тој создава машина што навлегува во просторот што долго го сметал за свое најдлабоко својство – мислењето.
Не нè плаши машината што е посилна – туку онаа што може да мисли
Багерот е многу посилен од човекот. Автомобилот е многу побрз. Компјутерот одамна пресметува со брзина недостижна за човечкиот мозок. Но, ниту една од тие машини не го загрозила човековото чувство за сопствената посебност толку колку вештачката интелигенција. Зошто?
Бидејќи силата не сме ја сметале за суштина на човековото битие. Ниту брзината, ниту прецизноста. Мислењето – да, пишувањето – да, јазикот – да, создавањето идеи – да. Способноста да се анализира светот – да.
Кога машина ќе помести десет тони, човекот не чувствува егзистенцијална закана. А кога машина ќе напише текст, ќе создаде слика, ќе преведе книга, ќе открие образец во сложени податоци или ќе предложи решение што човекот не го видел, тогаш прашањето станува лично:
А што останува само наше?
Интелигенција и свест не се исто
Сепак, тука мора да се направи важна разлика. Интелигенцијата и свеста не се идентични поими. Еден систем може да обработува огромни количества информации, да препознава сложени обрасци и да произведува уверливи одговори. Тоа само по себе не докажува дека има човечко искуство на светот.
Човекот не само што знае, тој знае дека знае; се сомнева, се плаши, се надева, сака, жали; се сеќава. Тагува по нешто што никогаш нема да се врати.
Човекот не живее само во информација. Тој живее во време. Неговата интелигенција е поврзана со телото, стареењето, болката, љубовта, губењето и сознанието дека еден ден ќе престане да постои.
Вештачката интелигенција може да анализира милиони текстови за смртта, но тоа не значи дека знае што значи да биде смртна. Може да создаде љубовна песна, но создавањето текст за љубовта не е исто што и љубењето. Може да опише болка, о описот на болката не е болка. Можеби токму тука е најголемата граница меѓу природната и машинската интелигенција.
Всушност, што е интелигенција?
Можеби нашиот проблем е во тоа што самиот збор „интелигенција“ го користиме премногу широко. Ако интелигенцијата е способност да се решаваат проблеми, да се препознаваат обрасци, да се учи од податоци и да се комбинираат информации, тогаш машините веќе располагаат со впечатливи интелигентни способности. Ако, пак, под интелигенција подразбираме и мудрост, совест, морална одговорност, интуиција, емпатија и способност за смисла, тогаш прашањето станува многу посложено:
Може ли нешто да биде многу интелигентно, а да не биде мудро?
Секако. Тоа важи и за човекот. Историјата е полна со интелигентни луѓе кои ја користеле интелигенцијата за деструктивни цели. Затоа технолошкиот напредок никогаш автоматски не значел и морален напредок.
Најголемата опасност можеби не е во машината
Често се поставува прашањето дали вештачката интелигенција е опасна. Можеби прашањето треба да се постави поинаку:
Каков човек ќе ја користи?
Ниту една технологија сама по себе не го решава моралниот проблем. Огнот може да грее дом, но и да го уништи. Нуклеарната физика може да создава електрична енергија, но и оружје. Интернетот може да го прошири знаењето, но и да шири измами, пропаганда и дезинформации.
Истото важи и за вештачката интелигенција. Таа може да помогне во науката, образованието, медицината, инженерството и творештвото, но може да биде користена и за манипулација, надзор, измама, автоматизирано насилство или концентрација на моќ. Затоа е можеби погрешно да прашуваме само колку ќе биде интелигентна машината.Мораме да прашаме и:
Колку ќе биде одговорен човекот што ќе располага со нејзината моќ?
Интелигенцијата расте – но дали расте мудроста?
Човекот денес располага со знаење што претходните цивилизации не можеле ни да го замислат. Гледа галаксии оддалечени милијарди светлосни години. Го чита генетскиот код. Гради машини што работат на ниво на атоми. Испраќа сонди надвор од границите на планетарните системи. Создава системи што обработуваат повеќе информации за неколку секунди отколку што еден човек би можел да прочита за цел живот. Дали станал пропорционално помудар?
Тоа прашање е многу понепријатно.
Техничката способност на човекот расте многу побрзо од неговата етичка зрелост. Тука може да лежи вистинската опасност. Не во тоа што машината ќе биде премногу интелигентна, туку во тоа што човекот ќе стане премногу моќен, а недоволно мудар.
Вештачката интелигенција како огледало
Можеби најдлабоката функција на вештачката интелигенција не е онаа што ја извршува надвор од човекот, туку онаа што ја извршува во неговата самосвест. Таа нè тера повторно да се прашаме:
Што е мислата? Што е творештвото? Што е оригиналноста? Што е свеста? Што е знаењето? Што значи да разбереш нешто?
И најпосле:
Што значи да бидеш човек?
До неодамна можевме лесно да кажеме дека човекот е суштеството што зборува, пишува, создава, пресметува и анализира. Сега дел од тие способности ги демонстрираат и машините.
Затоа вештачката интелигенција не е само технологија. Таа е огледало во кое човештвото првпат толку јасно ја гледа сопствената претстава за интелигенцијата.
Создавачот почнува да се менува од сопствената творба
Историјата покажува дека човекот не ги создава технологиите без последици за себе. Писмото го сменило начинот на паметење. Печатарството го сменило ширењето на знаењето. Индустриската револуција го сменила начинот на живеење. Телевизијата го променила јавното мислење. Интернетот ги променил вниманието, комуникацијата и информацијата.
Вештачката интелигенција веќе го менува начинот на кој луѓето пишуваат, учат, преведуваат, истражуваат, програмираат и создаваат.
Така настанува еден необичен круг: човекот ја создава технологијата, а технологијата ги менува условите во кои живее човекот. Тие услови, пак, го менуваат човекот. Создавачот почнува да бидува преобликуван од сопствената творба.
Дали човекот создава нов вид интелигенција или нов вид алатка?
Ова прашање сè уште нема конечен одговор. Можно е системите што денес ги нарекуваме вештачка интелигенција да останат исклучително сложени алатки – продолженија на човечкото знаење, но без сопствена свест. Можно е идните системи да отворат прашања што денес едвај умееме да ги формулираме. Меѓутоа, без оглед на идниот развој, една работа е веќе јасна:
Човекот за првпат создава алатка што не го проширува само неговиот физички капацитет. Таа го проширува когнитивниот. Токму затоа оваа технологија е историски различна.
А можеби природата создава преку нас?
Да се вратиме на почетното прашање:
Вештачка ли е интелигенцијата што ја создала природната – човечката?
Во техничка смисла – да. Таа е производ на човечки дизајн, инженерство и технологија. Во филозофска смисла – одговорот е помалку едноставен.
Човекот е природен организам. Неговиот мозок е природен производ. Неговата способност за апстракција и создавање е природно развиена. Материјата од која се создаваат машините е земена од природата. Енергијата што ги придвижува потекнува од природни процеси. Во таа поширока перспектива вештачката интелигенција може да се гледа како нешто што природата не го создала директно – туку посредно, преку човекот.
Тогаш можеби прашањето треба да биде:
Дали природата, откако создала суштество способно да мисли, преку него започнала да создава нови облици на интелигенција?
Човекот мора да остане повеќе од процесор
Најопасниот исход не би бил машината да стане премногу човечка. Можеби уште поопасно би било човекот да стане премногу машински. Да ја мери секоја вредност преку брзина. Секој однос преку корист. Секоја мисла преку ефикасност. Секое творештво преку производ. Секој човек преку податок.
Човекот никогаш не бил само машина за пресметување. Тој е суштество што се радува на нешто што нема практична вредност. Што плаче по некого кој не може да го врати, создава песна која не решава никаков технички проблем, се жртвува за друг, верува, се кае, простува, е надева. Ако во трката да создаде сè посовршена вештачка интелигенција човекот ги изгуби токму тие нешта, тогаш можеби нема машината да стане човек, туку човекот ќе почне да станува машина.
Најважното прашање не е колку ќе биде интелигентна машината
На почетокот прашавме:
Вештачка ли е интелигенцијата што ја создала природната – човечката?
Можеби конечниот одговор нема да го даде технологијата. Ќе го даде филозофијата на човековото место во природата. Можеби и самиот живот. Зашто ако човекот е дел од природата, тогаш и неговото создавање не може целосно да биде извадeно од природниот синџир.
Вештачката интелигенција е човечка творба, а човекот е природна творба.
И така синџирот станува чудесно кружен: природата го создава човекот, човекот создава интелигенција, а таа интелигенција повторно го тера човекот да се праша што е природата, што е умот и што е самиот тој.
Можеби токму затоа најголемото прашање на иднината нема да биде:
Колку интелигентна ќе стане машината?, туку:
Колку мудар ќе остане човекот додека ја создава?
