Училницата на иднината не смее да остане без човек

Вештачката интелигенција веќе не е тема за далечна иднина. Таа е присутна во домашните задачи, во пребарувањето, во пишувањето, во преводите, во проверката на информации и во начинот на кој учениците стигнуваат до одговор. Затоа суштинското прашање повеќе не е дали таа ќе влезе во образованието, туку како ќе биде насочена, кој ќе ја контролира нејзината употреба и дали училиштето ќе успее да ја претвори од кратенка до готов одговор во алатка за вистинско учење.

На панел-дискусијата „Училницата на иднината: Вештачка интелигенција, знаење и новата улога на наставникот“, организирана во рамки на кампањата „Магијата е во знаењето“, министерката за образование и наука Весна Јаневска порача дека МОН со системски пристап ги следи промените што ги носи ВИ и дека фокусот е на внимателно, етичко и постепено воведување на новите дигитални алатки во наставата. Посебен акцент се става на обуките за наставниот кадар, за наставниците да бидат подготвени за промените во наставниот процес.

Технологијата може да помага, но не смее да мисли наместо ученикот

Во образованието секоја нова технологија доаѓа со ветување: побрзо учење, подобра интеракција, повеќе достапност, полесно прилагодување на различни ученици. Но вештачката интелигенција носи и поинаков ризик. Таа не е само табла, проектор или дигитален учебник. Таа може да генерира текст, да симулира знаење, да создаде убедливи, но неточни одговори, да го олесни плагијатот и да ја замагли границата меѓу личниот труд и автоматски произведената содржина.

Токму затоа наставникот не станува помалку важен. Напротив, станува поважен. Ако порано неговата задача беше главно да пренесе знаење, денес мора да го научи ученикот како да прашува, како да проверува, како да споредува извори, како да препознава манипулација и како да не се откаже од сопственото размислување само затоа што машината дала брз одговор. На панелот беше истакнато дека ВИ веќе го менува пристапот на учениците кон знаењето, но дека предизвикот останува во развивањето критичко размислување и правилна употреба на алатките.

Обуките како прва линија на одбрана

МОН веќе има претходен чекор во оваа насока. Во септември 2025. година беше промовиран Водич за вештачка интелигенција, изготвен со Факултетот за информатика при Универзитетот „Гоце Делчев“ во Штип, наменет за наставници, стручни соработници и ученици. Во него, според МОН, се обработуваат историјата и дефинициите на ВИ, видовите алатки, нивната примена во различни наставни области, но и ризиците од злоупотреба на лични податоци и манипулации.

Тоа е важен почеток, но не и доволен одговор. Вештачката интелигенција се менува побрзо од класичните наставни програми, па секој водич мора да биде жив документ, а секоја обука – процес, не еднократна презентација. Професорот Бранислав Геразов од ФЕИТ, според медиумските извештаи од панелот, информирал дека во изминатите шест месеци била реализирана обука за 1.300 наставници за примена на оваа технологија, меѓу другото и преку интерактивни квизови и игри во наставата.

Етика пред ефект, знаење пред спектакл

Во светски рамки, ова веќе не е споредна педагошка тема. УНЕСКО во својата рамка за компетенции за наставници наведува дека ВИ ја трансформира традиционалната врска наставник-ученик во динамика наставник-ВИ-ученик, а документот ги поставува компетенциите што наставниците треба да ги развијат: човекоцентричен пристап, етика на ВИ, основи и примена, педагогија со ВИ и професионално учење. УНЕСКО предупредува дека малку држави имаат јасно дефинирани компетенции и национални програми за подготовка на наставниците.

Исто толку важна е и рамката за ученици. Според УНЕСКО, образовните системи треба да ги подготват учениците да бидат одговорни и креативни граѓани во ерата на ВИ, преку компетенции што вклучуваат човекоцентрично размислување, етика, техники и примена на ВИ, како и разбирање на дизајнот на ВИ-системите. Тоа значи дека образованието не треба да создава генерации што само знаат да користат алатка, туку генерации што знаат да ја разберат, ограничат и преиспитаат.

Проблемот не е само во технологијата, туку во довербата

Вештачката интелигенција влегува во образованието во време кога системот мора да се соочи и со стари слабости: кредибилитет на дипломи, академска чесност, контрола на институциите, вредност на испитот и доверба во знаењето. Затоа не е случајно што истата јавна дебата за образованието се движи меѓу две теми – новите алатки и старите нерегуларности.

Во училиштето на иднината, наставникот нема да биде заменет со алгоритам. Ќе биде принуден да работи покомплексна работа. Ќе мора да препознава кога ученикот навистина разбрал, а кога само добил добро спакуван одговор. Ќе мора да поставува задачи што бараат мислење, аргумент, процес, разговор и лична одговорност. Ќе мора да биде ментор во свет во кој информацијата е лесно достапна, но смислата станува сè потешка.

Затоа внимателното воведување на ВИ не смее да се сведе на техничка обука за алатки. Мора да биде дел од поголема образовна промена: како се оценува, како се проверува знаењето, како се учи медиумска писменост, како се гради дигитална етика, како се штитат личните податоци и како се враќа достоинството на наставничката професија. Кампањата „Магијата е во знаењето“, која според МОН заврши со шестата панел-дискусија, започнала симболично на 5 октомври – Светскиот ден на учителите, токму со порака за незаменливата улога на наставниците.

ВИ како алатка, не како авторитет

Најголемата грешка би била вештачката интелигенција да се внесе во училиштата како модерен украс, како доказ дека системот е „во чекор со времето“. Вистинскиот предизвик е поинаков: да се изгради училиште во кое технологијата ќе го поддржува знаењето, но нема да го потиснува трудот; ќе ја олеснува наставата, но нема да ја празни од смисла; ќе им помага на учениците да учат, но нема да ги научи дека секој одговор е туѓа услуга.

ВИ може да биде корисен сојузник. Може да помогне при вежбање, истражување, индивидуализирање на наставата, создавање материјали и отворање нови начини на учење. Но авторитетот на знаењето не смее да му се препушти на алгоритам. Тој мора да остане во човечкиот однос меѓу наставникот и ученикот – таму каде што се раѓа љубопитноста, дисциплината, сомнежот и способноста да се мисли со сопствена глава.