Вештачката интелигенција обично ја гледаме преку екранот – како четбот, генератор на слики, пребарувач, деловна алатка или нов конкурент на човечкиот труд. Меѓутоа, зад тој речиси невидлив дигитален слој се гради инфраструктура што е сè помалку виртуелна: огромни центри за податоци, далноводи, трафостаници, системи за ладење и нови производствени капацитети за електрична енергија.
Бројките објавени во 2026. година покажуваат колку брзо се менува размерот на таа инфраструктура. Според податоците од 75. издание на Statistical Review of World Energy на Energy Institute, центрите за податоци во светот потрошиле околу 788 терават-часови електрична енергија во 2025. година, а приближно 40% од таа потрошувачка отпаѓа на САД. Тоа е точката во која приказната за вештачката интелигенција престанува да биде само технолошка и станува енергетска, економска и политичка приказна.
„Облакот“ има адреса, трафостаница и огромна сметка за струја
Глобалната потрошувачка на електрична енергија во центрите за податоци достигнала 787,8 TWh во 2025. година, наспроти 658,2 TWh една година претходно. Во 2020. година изнесувала 410,8 TWh. Значи, за пет години станува збор за раст од околу 92%.
САД се убедливо најголемиот поединечен потрошувач – со околу 312,6 TWh во 2025. година. Следува Кина со 205,7 TWh, додека Европа е на околу 144,6 TWh. Само САД и Кина заедно трошат речиси две третини од електричната енергија што оди во светските центри за податоци.
Тоа ја менува и претставата за она што навистина е „АИ инфраструктура“. Чиповите и серверите се нејзиниот највидлив технолошки дел, но без стабилно снабдување со стотици мегавати електрична енергија тие се само исклучително скапа опрема што нема со што да работи. Кај најголемите комплекси потребите можат да се приближат до гигаватни размери – ниво на потрошувачка споредливо со голем град.
До 2030. година – потрошувачка од размер на континент
Проекциите стануваат уште поинтересни. Според некои сценарија, глобалната потрошувачка на електрична енергија од центрите за податоци би можела до 2030. година да достигне околу 1.550 TWh. Тоа е речиси двојно повеќе од нивото во 2025. година и приближно колку проектираната потрошувачка на електрична енергија на цела Латинска Америка.
Американското Министерство за енергетика предупреди колку широко може да се движи оваа траекторија. Центрите за податоци во 2023. година користеле околу 4,4% од вкупната електрична енергија во САД, а до 2028. година нивниот удел во зависност од брзината на изградбата и технолошката ефикасност би можел да достигне меѓу 6,7% и 12%.
Токму тука се појавува ограничувањето што не може да се реши со подобар алгоритам. Нова генерација чип може да биде произведена релативно брзо. За нов далновод, трафостаница, електрана или проширување на мрежата понекогаш се потребни години. А електроенергетските системи во многу развиени земји се граделе во период кога никој не планирал толку голема нова концентрирана потрошувачка.
Кога локалната сметка станува политичко прашање
Оттука доаѓа и отпорот. За жителите на местата во кои се планираат центри за податоци, АИ не е апстрактна технологија. Прашањата се многу поприземни: кој ќе плати за новата електроенергетска инфраструктура, дали ќе пораснат сметките за струја, колку вода ќе користат системите за ладење, какви работни места ќе останат во заедницата и што ќе добие локалното население за возврат.
„Мајкрософт“ веќе јавно признава дека таквите прашања не можат да се игнорираат. Компанијата во јануари годинава ја претстави својата иницијатива Community-First AI Infrastructure, со ветување дека трошоците за снабдување на нејзините центри за податоци нема да се префрлаат врз домаќинствата, дека ќе ја намалува употребата на вода, ќе создава локални работни места и ќе инвестира во јавните и образовните институции. Компанијата истовремено признава дека локалните заедници се загрижени поради цената на струјата и притисокот врз водните ресурси.
Самата потреба технолошките компании активно да ги убедуваат и вработените и локалните заедници е знак дека центарот за податоци веќе не е тивка индустриска зграда на периферијата. Тој станува политички видлива инфраструктура.
Ботови можат да ја засилат дебатата, но не можат да ја измислат
Во тој чувствителен простор влезе и геополитиката. Околу 200 профили од сомнителна кинеска мрежа се обидувале да ја засилат американската дебата против центрите за податоци. Во пошироката истрага биле идентификувани околу 200.000 сомнителни профили поврзани со операции за влијание.
Тврдењето, сепак, бара важна ограда. Дури и Axios, кој ја објави приказната, нагласува дека реалниот домашен отпор кон центрите за податоци постои независно од странските кампањи. Според анкета на Универзитетот во Пенсилванија цитирана од медиумот, 61% од испитаниците се изјасниле против изградба на нов центар за податоци во нивната околина. Затоа би било погрешно секој протест против АИ инфраструктурата да се сведе на пропаганда. Ботовите можат да ја засилуваат пукнатината; не значи дека тие ја создале.
Всушност, токму тоа ја прави темата политички чувствителна. Кина и САД се натпреваруваат за лидерство во вештачката интелигенција, па секое забавување на изградбата на американски центри за податоци може да се чита и низ призмата на стратешката конкуренција. Од друга страна, локалните жители имаат сосема легитимно право да прашаат кој ја плаќа инфраструктурата и кој ги носи последиците.
Следната трка за АИ можеби ќе се води надвор од лабораториите
Во првата фаза на АИ бумот главното прашање беше кој има подобар модел. Потоа стана важно кој има повеќе напредни чипови. Следната фаза сè повеќе ќе зависи од нешто многу постаро од дигиталната економија: производство на електрична енергија, електрични мрежи, дозволи, трансформатори, вода, земјиште и локална политичка согласност.
Тоа има и пошироки последици. Растот на центрите за податоци може да ја забрза изградбата на обновливи извори и системи за складирање, но истовремено ја враќа во игра и нуклеарната енергија како стабилен извор за големи потрошувачи. Таму каде што новите капацитети мора да се изградат брзо, повторно се појавува и природниот гас. Значи, АИ не ја менува само технологијата – таа почнува да влијае и врз енергетската политика.
Најважната промена можеби е во самата претстава за дигиталниот свет. „Облакот“ никогаш не бил облак. Тој е збир од физички машини, згради и кабли што мора некаде да стојат и некој постојано да ги снабдува со струја. Колку повеќе вештачката интелигенција станува дел од секојдневието, толку потешко ќе биде да ја заборавиме таа материјална страна.
И токму таму може да се реши следната етапа од трката: не само во тоа кој ќе создаде најмоќна вештачка интелигенција, туку кој ќе може да обезбеди доволно енергија, инфраструктура и јавна доверба за таа воопшто да работи.
