Вистината не живее сама од себе

Веродостојноста е една од оние тивки вредности што ги забележуваме дури кога ќе почне да недостига. Додека нешто ни изгледа сигурно, не прашуваме многу. Го прифаќаме датумот во учебникот, фотографијата во архивата, сведоштвото на постариот, веста која се појавила штотуку , изјавата што дошла од „надлежно место“. Но во мигот кога ќе се појави сомнеж целата стварност почнува да се поместува. Тогаш веќе не прашуваме само што се случило, туку кој ни кажува, зошто ни кажува, што премолчува и што добива ако поверуваме.

Минатото и сегашноста не се спротивни брегови. Тие постојано се допираат. Минатото ни дава чувство на потекло, мерка и траење; сегашноста ни ја тестира способноста да не бидеме лековерни пред сопственото време. Едното лесно станува мит, другото лесно станува спектакл. И токму меѓу митот и спектаклот човекот мора да ја брани најтешката работа: трпеливата, проверена, непоткупена вистина.

Минатото како сведоштво, а не како мртов доказ

Минатото никогаш не ни доаѓа цело. Тоа ни се јавува во остатоци: документи, писма, спомени, фотографии, урнатини, архиви, туѓи кажувања, семејни тишини, институционални записи, народни преданија. Дури и кога имаме многу извори, немаме непосреден пристап до настанот таков каков што бил. Имаме траги. Имаме толкувања. Имаме човечки обид од нешто исчезнато да се изгради смисла што ќе може да се понесе понатаму.

Затоа веродостојноста на минатото не е проста работа на „еднаш засекогаш утврден факт“. Таа е дисциплина на проверка, споредување, внимателност и морална скромност. Историскиот факт не треба да се понижува во релативизам, но не смее ни да се претвори во идол што забранува прашања. Минатото бара почит, не слепило. Оној што навистина го почитува не го користи како оружје за денешни пресметки, туку како тешко наследство што обврзува на зрелост.

Во таа смисла корисно е да се прави разлика меѓу паметење и докажување. Паметењето го чува човечкиот трепет, но може да се измори, да украси, да потисне, да измеша болка со факт. Докажувањето, пак, сака ред, извори и споредливост. Современата епистемологија на паметењето токму тука го поставува прашањето: под кои услови меморијата може да биде извор на знаење, а кога станува само убедлива внатрешна слика? Овој проблем е детално разгледан во Stanford Encyclopedia of Philosophy, каде што меморијата се анализира како можен, но не едноставен извор на знаење.

Сегашноста како најбрза фабрика за несигурност

Ако минатото страда од недостиг на целина, сегашноста страда од вишок на присуство. Таа нè преплавува. Секој ден пристигнуваат изјави, слики, бројки, деманти, „ексклузивни“ тврдења, сведоштва, аналитики и реакции. Сегашноста се претставува како непосредна вистина само затоа што се случува пред наши очи. Но очите не се доволни. Човек може да гледа, а да не разбира; може да биде присутен, а да биде заведуван; може да биде информиран, а да не знае.

Денешната лажна сигурност често не доаѓа од незнаење, туку од преголема брзина. Немаме време да провериме, па реагираме. Немаме трпение да споредиме, па споделуваме. Немаме сила да молчиме додека фактите не се расчистат, па избираме страна пред да избереме вистина. Така сегашноста станува простор во кој веродостојноста се мери со видливост, не со точност. Она што е најгласно изгледа најважно. Она што е најбрзо изгледа највистинито. Она што е најповторувано изгледа најпроверено.

Тука јазикот станува пресуден. Не само што ни кажува што се случило, туку и како треба да го почувствуваме тоа што се случило. Една иста појава може да биде наречена „реформа“, „криза“, „закана“, „историски чекор“, „предавство“ или „неминовност“. Зборот веќе ја поставува рамката во која ќе мислиме. Затоа ова прашање природно се допира со Panoptikum есејот „Јазик, мисла и манипулација“, каде што јазикот е разгледан како простор во кој реалноста не само што се опишува, туку и се насочува.

Сведоштвото е неопходно, но никогаш невино

Голем дел од она што го знаеме не го знаеме од лично искуство. Не сме присуствувале на поголемиот дел од историјата, не сме ги виделе сите научни опити, не сме ги провериле сите документи, не сме биле сведоци на секој настан за кој имаме став. Живееме од доверба во сведоштво. Веруваме на учители, архивари, новинари, научници, лекари, очевидци, родители, институции, книги, бази на податоци. Без сведоштво светот би се стеснил на нашата непосредна околина.

Но сведоштвото има своја сенка. Сведокот може да лаже, да греши, да заборави, да пренагласи, да биде уплашен, купен, уценет, заслепен од припадност или едноставно убеден во нешто што не е точно. Затоа довербата не треба да биде наивна, но ни цинична. Цинизмот е само обратна форма на лековерност: оној што не верува никому често завршува верувајќи во најмрачната верзија на секоја приказна. Зрелата веродостојност бара нешто потешко – да се слуша, да се проверува, да се одложи судот и да се признае кога доказот не е доволен.

Философијата на сведоштвото токму тука ја покажува својата современа важност: голем дел од нашето знаење за светот, историјата, политиката, науката и другите луѓе доаѓа од кажувањето на други. Но прашањето како тоа кажување станува знаење останува отворено и тешко. Stanford Encyclopedia of Philosophy го поставува сведоштвото како незаменлив, но сложен извор на знаење.

Архивата не е света ако човекот ја користи нечисто

Постои опасна заблуда дека минатото станува веродостојно само затоа што е запишано. Архивата е неопходна, но не е магична. Документот може да биде точен, но делумен. Може да биде службен, а сепак политички. Може да биде зачуван, а да биде избран токму затоа што нешто друго исчезнало. Историјата не ја сочинуваат само хартиите што преживеале, туку и оние што биле уништени, премолчени или никогаш напишани.

Затоа читањето на минатото бара интелектуална чесност. Не е доволно да се најде документ што ни одговара. Треба да се праша што му претходело, кој го создал, кому му бил наменет, во каков однос стои со други извори, што потврдува, а што не може да потврди. Истото важи и за фотографијата, за усното предание, за државниот запис, за мемоарите, за медиумската архива. Веродостојноста не е во предметот сам по себе, туку во начинот на кој го испитуваме.

Во македонскиот културен контекст ова прашање има особена тежина. Многу колективни искуства преживеале преку раскажување, фрагменти, семејна меморија, песни, преселби, забрани, писма и задоцнети признанија. Затоа минатото не смее да се чита ни со потсмев кон паметењето, ни со некритичка нежност кон него. Panoptikum веќе отвора сродна линија во текстот „Историјата и традицијата – паметење што нè држи исправени“, каде што традицијата се разбира како обврска, а не како бегство од сегашноста.

Сегашноста ќе биде минато, затоа денес мора да биде чесна

Најголемата иронија е што сегашноста, која толку арогантно зборува за минатото, и самата ќе стане минато. Денешната вест утре ќе биде извор. Денешната изјава ќе стане документ. Денешната манипулација ќе се претвори во нечиј цитат. Денешниот молк ќе биде толкуван како став. Сè што сега изгледа привремено, брзо и медиумски потрошливо еден ден може да стане материјал од кој некој ќе ја составува сликата за нас.

Токму затоа веродостојноста на сегашноста е морално прашање, не само информативно. Не станува збор само дали сме точно известени, туку каква трага оставаме. Дали нашето време ќе биде читливо за оние што доаѓаат по нас? Дали ќе може да се разбере што сме знаеле, што сме премолчеле, од што сме се плашеле, кого сме слушале, кому сме му дозволиле да ни го именува светот?

Во таа смисла веродостојноста не е работа само на историчари, новинари, професори и архивари. Таа е секојдневна граѓанска навика. Кога човек одбива да сподели непроверена лага, тој не прави мал гест. Прави отпор против расипување на јавната стварност. Кога бара извор, кога признава дека не знае, кога ја разликува претпоставката од факт, тој ја брани можноста за заеднички свет. А заеднички свет нема без минимум доверба.

Меѓу слепата вера и болниот сомнеж

Проблемот на современиот човек не е само во тоа што премногу верува или премногу се сомнева. Проблемот е што често не знае како да верува и како да се сомнева. Слепата вера го прави лесен плен за авторитети, митови и пропаганда. Болниот сомнеж го претвора во осаменик што во секој факт гледа измама, а во секоја институција заговор. И едното и другото го укинуваат мислењето.

Зрелата веродостојност живее во средината што не е удобна. Таа не вели: „Сè е вистина“. Не вели ни: „Ништо не е вистина“. Таа прашува: кој тврди, врз основа на што, со каков доказ, со каква историја на точност, со каков интерес, со каква можност за проверка? Тоа е бавна работа. Не носи веднаш аплауз. Не е погодна за парола. Но без неа човекот станува туѓ корисник на туѓи вистини.

Тука философијата не е украс, туку нужна дисциплина на будноста. Таа нè учи дека прашањето не е непријател на вистината, туку нејзин чувар. Во Panoptikum текстот „Суштината на философијата“, прашањето се појавува како форма на човечко достоинство: способност човекот да не се задоволи со наследено, наредено или удобно мислење. А во „Философијата денес“ таа линија продолжува како отпор против готовите одговори и брзата капитулација пред површното.

Вистината бара карактер

Најпосле веродостојноста на минатото и сегашноста не зависи само од техниките на проверка, колку и да се неопходни. Таа зависи од карактерот на оние што проверуваат, раскажуваат, архивираат, уредуваат, предаваат, сведочат и слушаат. Фактите можат да бидат достапни, а сепак извитоперени од страв, корист, суета или групна лојалност. Вистината може да биде јасна, а сепак непожелна. Понекогаш најголемиот проблем не е што не знаеме, туку што не сакаме да знаеме.

Минатото заслужува да биде ослободено од нашата потреба да го направиме поубаво, почисто или попогодно отколку што било. Сегашноста заслужува да биде спасена од нашата навика да ја трошиме пред да ја разбереме. Меѓу нив стои човекот – кревок, пристрасен, но способен за чесност. Не за совршена објективност, туку за труд кон неа. Не за апсолутна сигурност, туку за одговорна проверка. Не за молчење пред секој авторитет, туку за достоинствено прашање.

Веродостојноста ожеби е последниот облик на јавна совест. Кога ја губиме, не ја губиме само вистината за она што било или она што се случува. Ја губиме способноста за заедничко сеќавање, за заедничка сегашност и за иднина што нема да почне со лагата како темел.