Има пејачи што ги паметиме по десетици песни, по големи концерти и по биографии што лесно се претвораат во хронологија. А има и други, чија трага е посуптилна: доволни се неколку такта, еден препознатлив глас и песна што по половина век повторно може да го запре слушателот. Веле Матевски припаѓа токму на таа втора група.
Неговото име денес не се појавува често во секојдневниот медиумски простор. И токму затоа вреди да се враќаме кон него. Не поради носталгијата сама по себе, туку затоа што преку Веле Матевски може да се слушне еден важен период од развојот на македонската забавна музика – времето кога песната се градеше врз мелодија, оркестар, текст и интерпретација, а фестивалската сцена беше едно од местата каде што се создаваше домашната популарна музичка култура.
„Блиска, а сепак далечна“ – песна што го надживеа својот фестивал
Ако една композиција треба да биде првата врата кон Веле Матевски, тоа речиси неизбежно е „Блиска, а сепак далечна“. Матевски ја испеал на Скопскиот фестивал во 1971. година, со музика и аранжман на Љубомир Бранѓолица и текст на Благоја Стефановски. Композицијата ја освоила првата награда од жирито.
Но наградата е само податок. Она што е поважно се случува подоцна, кога фестивалските рефлектори се гасат, а песната продолжува да живее. „Блиска, а сепак далечна“ остана препознатливо дело и надвор од генерацијата што можела да ја слуша во моментот на нејзиното создавање. Нејзиното повторно присуство во музичките архиви и подоцнежните интерпретации покажува дека станува збор за композиција што успеала да излезе од својата епоха.
Во тоа има нешто суштинско за начинот на кој пееше Матевски. Неговата интерпретација не бара внимание со вокална демонстрација. Таа се потпира врз мелодијата, ја остава фразата да се развие и не го задушува текстот. Таквиот начин на пеење денес може да звучи воздржано, дури скромно, но токму во таа воздржаност се наоѓа неговата сила.
Кога пејачот беше дел од песната, а не поголем од неа
Македонската забавна музика од шеесеттите и седумдесеттите години на 20. век се создаваше во силна авторска средина. Композитори, текстописци, аранжери, оркестри и интерпретатори заеднички ја градеа песната. Во тој свет пејачот немаше задача да го засени авторот – требаше да ја оживее композицијата.
Матевски добро се вклопува во таквото сфаќање на интерпретацијата. Тоа особено се гледа во неговата врска со музиката на Драган Ѓаконовски-Шпато, еден од темелните автори на македонската забавна и џез-музика. На фестивалот „Скопје 72“ Матевски ја интерпретира „Зар вистина е крај“, композиција на Шпато која останала меѓу неговите познати забавни мелодии. Во записите посветени на творештвото на Ѓаконовски посебно се издвојува успешната интерпретација на Матевски и студиската снимка на песната.
Тука се гледа и нешто што во современата музичка продукција понекогаш го забораваме: големата песна не мора да биде голема по гест. Таа може да биде изградена од мелодиска линија, добар стих, оркестарска боја и глас кој знае кога да се повлече. Матевски не ја „надгласува“ композицијата. Тој ѝ служи.
Еден репертоар распрснат низ музичката меморија
Покрај најпознатите песни, трагата на Веле Матевски може да се најде во архивските каталози и евиденции на македонската музичка продукција. Во евиденцијата на Македонската музичка индустрија се среќаваат наслови како „Билјана“, „Блиска, а сепак далечна“, „Зар вистина е крај“, „Може само тага си“, „Мост на нашата љубов“, „О, галеби бели“, „Приказна незаборавена“ и „Спомен мој далечен“.
Тоа е репертоар чии наслови сами по себе кажуваат нешто за естетиката на времето. Љубовта, разделбата, далечината, споменот и враќањето се постојани мотиви. Денешниот слушател можеби ќе ги препознае како јазик на една друга епоха, но чувствата зад нив не се застарени. Токму затоа дел од тие песни повторно наоѓаат публика кога ќе бидат извадени од архивата.
И тука се отвора поширокото прашање за нашето однесување кон сопствената музичка историја. Популарната песна лесно се смета за нешто минливо – производ на сезоната, фестивалот или радиопрограмата во која се појавила. Но кога по пет децении една мелодија повторно звучи природно, јасно е дека не била само потрошна забава.
Веле Матевски и достоинството на старата забавна песна
Да се слуша Матевски денес значи да се слуша и поинакво разбирање на популарната музика. Не подобро само затоа што е старо, ниту поблагородно затоа што нè враќа во минатото. Едноставно поинакво. Песната имала време да започне, да се развие, да го внесе оркестарот во својата драматургија и да му даде простор на гласот.
Во таа музичка култура постоела и една форма на елеганција која денес ретко ја именуваме. Интерпретаторот можел да биде емотивен без да премине во прегласување, романтичен без патетика и препознатлив без постојана потреба од сценска екстраваганција. Матевски е добар пример токму за таа мерка.
Веројатно затоа неговите најдобри снимки имаат необично мирна издржливост. Тие не се обидуваат да му докажат нешто на слушателот. Го повикуваат да слуша.
Она што останува кога ќе помине времето
За многу македонски интерпретатори од првите децении на забавната музика денес недостигаат лесно достапни, систематизирани биографски архиви. Веле Матевски не е исклучок. Затоа неговата приказна најсигурно се реконструира преку снимките, фестивалските траги, авторите со кои работел и песните што останале зад него.
Можеби токму тука се наоѓа и вистинската причина повторно да зборуваме за него. Не за да создадеме легенда таму каде што архивата не дава доволно податоци, туку за да го зачуваме она што навистина го имаме: глас, репертоар и неколку композиции што заслужуваат место во живата историја на македонската популарна музика.
Кога денес ќе почне „Блиска, а сепак далечна“, годината 1971. веќе не е најважниот податок. Песната повторно станува сегашност. А тоа за еден пејач и за една забавна мелодија можеби е најубавата форма на траење.
