Ведрана Рудан почина на 18 август 2026 година, на 76-годишна возраст, по повеќе од две години борба со агресивен карцином на жолчните канали. Веста за нејзината смрт беше соопштена со реченица што тешко можеше да му припаѓа на некој друг: „Ведрана замина во подрачје без сигнал“. Во неа имаше и црн хумор, и дистанца, и свест за крајот – речиси целата Рудан во неколку збора.
Во последните години таа јавно пишуваше и зборуваше за болеста со истата непријатна отвореност со која со децении пишуваше за бракот, мајчинството, сексот, сиромаштијата, политиката, староста и смртта. Не се обиде ракот да го претвори во инспиративна приказна за „борба“, ниту себеси да се претстави како хероина. Пишуваше за стравот, за хемотерапијата, за телото кое повеќе не слуша, за здравствениот систем и за она што најмногу го плашело – не самата смрт, туку долго и беспомошно умирање.
Таква беше и како писателка. Не сакаше работите да звучат подобро отколку што се.
Од новинарството до глас што не можеше да се помеша со друг
Рудан е родена во 1949 година во Опатија, а израснала во Мошќеничка Драга. Студирала хрватски и германски јазик во Риека, работела како наставничка, туристички водич, новинарка, радио и телевизиска уредничка и водителка. Нејзиниот професионален пат никогаш не бил мирен. Конфликтите со редакциите, политиката и медиумските структури станале речиси дел од нејзината биографија, а таа самата подоцна ги претвораше и отказите во материјал за сопствениот хумор.
Во книжевноста влезе релативно доцна. Во 2002 година го објави романот „Uho, grlo, nož“, книга што веднаш го воспостави препознатливиот рудански глас. Главната јунакиња Тонка Бабиќ зборува со бес, вулгарност, горчина и комичност, но под тој јазичен напад се отвораат теми кои Рудан ќе ги носи низ целиот подоцнежен опус – национализмот, војната, положбата на жената, семејното насилство, бракот, староста и лицемерието на пристојното општество.
Таа не пишуваше со желба да биде „убава“. Пцовката кај Рудан често не беше декоративен скандал, туку средство со кое ја кршеше пристојната фасада. Нејзините ликови зборуваа за работи за кои се очекуваше да се молчи и ги кажуваа со речник што не беше наменет за литературни салони. Токму затоа нејзините книги предизвикуваа или силна приврзаност или силна одбивност. Ретко кој остануваше рамнодушен.
Жената зад семејната фотографија
Во голем дел од нејзиното творештво во центарот стои жената, но не како романтизирана фигура. Рудан ја интересираше жената која работи, плаќа сметки, старее, се дебелее, се плаши, го мрази сопствениот брак, понекогаш ја мрази и мајка си, не се чувствува благословено затоа што е мајка и не гледа причина со годините да стане потивка и попомирлива.
Во „Ljubav na posljednji pogled“ пишуваше за партнерското насилство и за механизмите преку кои жртвата останува заробена во односот. Во „Dabogda te majka rodila“ го отвори односот меѓу мајката и ќерката без онаа задолжителна сентименталност со која традиционално се зборува за мајчинството. Во други книги повторно се враќаше на семејството како место во кое љубовта, зависноста, суровоста и вината можат да живеат една до друга.
Рудан не им нудеше на читателите удобна порака дека сè ќе биде добро ако доволно се сакаме. Нејзината литература многу почесто прашуваше што останува кога ќе ги тргнеме зборовите со кои сме научени да ги прикриваме лошите бракови, насилството, економската зависност и стравот од осаменост. Во тој простор нејзиниот глас беше особено силен, бидејќи таа не се обидуваше да ги направи своите жени допадливи. Им дозволуваше да бидат гневни, себични, смешни, противречни и сурови.
Јавната Ведрана Рудан беше дел од нејзината литература
Тешко е кај Рудан целосно да се одвојат писателката и јавната личност. Таа со години настапуваше на телевизија, пишуваше колумни и го водеше сопствениот блог rudan.info, каде што границата меѓу личен дневник, политички коментар, книжевна минијатура и памфлет речиси исчезна. Таму пишуваше за сè што ја нервираше – од политичарите и национализмот до богатите, работодавачите, медиумите, бракот, децата и староста.
Нејзините ставови не беа секогаш умерени, ниту секогаш праведни. Понекогаш намерно ја преминуваше границата, а некои нејзини изјави предизвикуваа жестоки реакции. Но токму во тоа беше суштината на нејзиниот јавен лик – таа никогаш не се обидуваше да биде универзално прифатлива. Дури и кога некој категорично не се согласуваше со неа, ретко можеше да каже дека не знае што мисли Ведрана Рудан.
Тоа е редок квалитет во време кога јавниот говор сè почесто се полира до точка во која никој веќе не може да биде навреден, но никој не може ни да запомни што е кажано. Рудан беше спротивното. Нејзината реченица имаше автор. Можеше да се препознае и без потпис.
Кога болеста стана последната тема
Во мај 2024 година на својот блог го објави текстот „Rak i ja“ и јавно соопшти дека боледува од карцином. Подоцна зборуваше дека станува збор за редок и агресивен рак на жолчните канали. Болеста првично можела да се оперира, но подоцнежните прегледи покажале метастази и започнал период на тешки терапии.
Она што беше необично е што болеста не го промени нејзиниот глас. Рудан не почна одеднаш да пишува во друг регистар само затоа што крајот стана личен. Во интервјуа и текстови зборуваше за хемотерапијата, за стравот и за смртта, понекогаш со реченици толку сурови што беа тешки за читање, а понекогаш со црн хумор каков што го користеше цел живот.
Во едно од последните големи телевизиски интервјуа рече: „Кога пишувам, јас сум жива“. Во таа реченица има повеќе за неа отколку во многу биографски податоци. Пишувањето не ѝ беше дополнување на животот, туку начин да го издржи. Затоа пишуваше речиси до крајот, дури и кога темата веќе не беше надворешниот свет, туку сопственото тело и сопствената смрт.
Што останува по Ведрана Рудан
Остануваат седумнаесет книги, преводи на повеќе јазици, театарски адаптации и огромен број колумни и блогови. Остануваат „Uho, grlo, nož“, „Ljubav na posljednji pogled“, „Dabogda te majka rodila“, „Zašto psujem“, „Život bez krpelja“, „Ples oko Sunca“, „Doživotna robija“, „Umrijeti bez stresa“ и останатите книги во кои нејзиниот глас се менуваше, но никогаш не стана питом.
Но книжевното наследство на Ведрана Рудан веројатно не се мери само со бројот на книги. Таа им даде простор на чувства што културата често бара од жените да ги сокријат – бесот, заморот, сексуалната фрустрација, омразата кон сопствениот брак, конфликтот со мајката, стравот од стареење, незадоволството од децата, потребата за пари и желбата едноставно да не бидат благодарни за сè што им се случило.
Нејзината сила никогаш не беше во тоа што секогаш беше во право. Не беше. Силата беше во тоа што не прифаќаше литературата и јавниот говор да бидат место каде што секоја непријатна мисла мора прво да се измие, испегла и пристојно да се спакува.
Затоа и последната порака за нејзината смрт звучи толку точно: Ведрана замина во „подрачје без сигнал“. Таа цел живот зборуваше таму каде што другите бараа тишина. А ако навистина важи она што самата го кажа – дека додека пишува е жива – зад себе остави доволно напишано за нејзиниот глас уште долго да не замолкне.
