На 16. јуни 1943. година во месноста Чаир кај Ваташа историјата запишала злосторство, запишала прекината младост. Дванаесет момчиња, на возраст меѓу 15 и 27 години, биле изведени, стрелани и оставени како рана која Македонија не смее да ја претвори во формална годишнина.

Ваташкиот масакр е еден од оние настани кај кои бројката ја крие вистината. „Дванаесет“ може да звучи како податок, како ред во учебник, како дел од календар на сеќавање. Но зад него стојат имиња, лица, семејства, недоживеани љубови, недораскажани животи. Затоа денес, 83 години подоцна, Ваташа не бара само венци и протокол. Бара јазик што ќе умее да памети.

Јунски ден кога младоста беше изведена пред нишан

На 16. јуни 1943. година во близина на Моклиште кај месноста Чаир биле стрелани Перо Видев, Ванчо Гурев, Данко Давков, Илија Димов, Ристо Ѓондев, Блаже Ицев, Пане Мешков, Герасим Матаков, Ферчо Попѓорѓиев, Васо Хаџиjорданов, Диме Чекоров и Пане Џунов. Нивните години се најстрашниот дел од приказната: најмладиот имал 15 години, а најстариот 27.

Тие не биле воена статистика. Биле ученици, работници, другари, синови, млади луѓе од село кое во тој јунски ден било блокирано од војска и полиција. Во селската кафеана биле приведувани и сослушувани младинци и девојки под сомневање дека биле поврзани со СКОЈ и дека им помагале на партизаните. Потоа момчињата биле однесени кон местото на стрелањето, додека девојките биле издвоени – за да останат живи сведоци на стравот.

Злосторство со име, команда и одговорност

Ваташа не е безлична трагедија. Таа има историски контекст и извршители. Масакрот се случил во рамките на Јунската непријателска офанзива кога бугарската фашистичка окупаторска војска и полициските одреди настојувале да го скршат подемот на народноослободителното движење во Македонија. Според објавените историски белешки, акцијата била поврзана со единици под команда на полковникот Љубен Апостолов, а меѓу непосредно посочуваните извршители се спомнуваат Борис Жеглов, Борис Костов и Петко Опреков.

Ова е важно затоа што паметењето без одговорност лесно станува празна свеченост. Ваташа не е место за неутрални зборови. Таа е доказ дека фашистичкото насилство не убива само тела, туку се обидува да ја убие можноста за иднина. Токму затоа во оваа приказна најтешко одекнува младоста: не како романтична слика, туку како најголема загуба што едно општество може да ја поднесе.

„Цветови“ – кога песната станува споменик

Ваташа не остана само во архивите и во спомен-обележјата. Таа влезе и во македонската поезија. Славко Јаневски ја напиша „Цветови“, една од најтажните песни во современата македонска книжевност, посветена на дванаесетте младинци од Ваташа. Во неа историскиот факт се претвора во лирска болка, а смртта на младите не се чита само како настан, туку како раскин во самото ткиво на животот.

На Македонски јазик и литература е забележано дека масакрот во Ваташа инспирирал повеќе творби, меѓу кои народната „Ми заплакало селото Ваташа“, „Цветови“ од Славко Јаневски и поемата „Крвава блокада“ од Лазо Каровски. Тоа е природно: големите трауми не остануваат само во документите. Тие бараат песна, зашто песната понекогаш го памети она што службениот јазик го израмнува.

Во таа линија Ваташа се допира со пошироката приказна за современата македонска поезија. Стихот по Втората светска војна не бил само естетска вежба, туку и начин на сведочење. Затоа овој настан природно се врзува со темите обработени во текстот на Паноптикум за современото и модерното во македонската поезија, во кој поезијата се чита како простор за јазик што ја носи историјата, болката и човечката свест.

Славко Јаневски и јазикот што ја носи раната

Славко Јаневски не е случајна фигура во ова паметење. Тој припаѓа на првата повоена генерација македонски писатели што морала истовремено да гради литература, јазична зрелост и културна самосвест. Како што е обработено во текстот на Паноптикум „Славко Јаневски – романсиерот што ја отвори македонската проза кон митот, историјата и немирот“, неговото дело не може да се сведе на еден жанр или една книжевна улога. Тој ја внесе македонската проза и поезија во простор каде историјата не е само тема, туку внатрешен немир.

„Цветови“ затоа не е пригодна песна. Таа е поетски облик на сеќавање. Ваквите песни се важни затоа што не дозволуваат жртвите да станат апстрактни. Кога читателот ќе се сретне со лирскиот глас на Јаневски, тој не гледа само датум и злосторство; гледа младост што требало да расцути, а била покосена. Токму тука поезијата станува морална архива.

Споменикот, јаворите и тивката должност на паметењето

Во спомен на дванаесетте младинци е изградена спомен-костурница, откриена на 11. октомври 1961. година. На местото на стрелањето е уреден спомен-парк, а дванаесетте јавори остануваат еден од најсилните симболи на тоа паметење. Податоците за споменичкото обележје се наведени и во базата на Museum of Public Art, каде споменикот „12 младинци – Ваташа“ е поврзан со делото на Јордан Грабулоски – Грабул.

Но ниту еден споменик не е доволен ако општеството го посетува само календарски. Споменикот не е камен што ја врши нашата должност наместо нас. Тој е место што нè потсетува дека сеќавањето мора да се обновува со збор, со образование, со култура, со вистинско читање на историјата. Ваташа е токму таков тест: дали ќе ги паметиме дванаесетте како имиња и животи, или ќе ги оставиме да станат бројка што ја повторуваме еднаш годишно?

Зошто Ваташа зборува и денес

Ваташа зборува затоа што секое време има свои начини на заборавање. Некогаш заборавот доаѓа преку молк, некогаш преку релативизација, некогаш преку протокол кој ја заменува мислата. Затоа за Ваташкиот масакр треба да се пишува без евтина патетика, но и без ладна дистанца. Ова е настан што бара достоинствена јасност.

Дванаесетте младинци не добија можност да остарат. Не добија можност да станат татковци, дедовци, соседи, учители, занаетчии, раскажувачи на сопствениот живот. Нивната иднина беше прекината пред да стане биографија. Токму затоа Ваташа не е само минато. Таа е прашање до нас: што правиме со слободата која некој ја платил со младост?

Кога денес ја читаме „Цветови“, кога ги гледаме јаворите во спомен-паркот, кога ги изговараме имињата на дванаесеттемина не враќаме само долг кон мртвите. Го чуваме достоинството на живите. Народ што знае да ги именува своите рани не живее во минатото; тој само не дозволува минатото да му биде украдено.

Цветови – Славко Јаневски

В Тиквешко негде, в некое село,
кај в слана тивко венеше цвете,
– убија дете.

Последна солза од око капна…
кога на ридот есента стапна,
в крви се изми утрото бело.
И кога в зраци челикот светна
последна мисла ко птица летна:
„Мајка ми сама остана в село”.

О, детски очи!
Криевте в себе небесно катче…
Румено крвје течеше в жили
в радост без почин…

Кај око детско натопи земја
гороцвет никна, разлиста пролет,
кај крвта врела растопи слана
црвена роза закити поле.

Мајската роза и цветот модер
в миризма молат:
„Закити, друже, огнена пушка
со цвеќа млади,
па напред појди и други деца
брани со гради”.

В Тиквешко негде, в некое село,
кај в слана тивко венеше цвете,
– убија дете.