Устремот не е обична желба да се оди напред. Желбата знае да биде мека, колеблива, зависна од расположение, од околности, од туѓо одобрување. Устремот е нешто поцврсто и подлабоко: внатрешно движење што не прашува постојано дали патот е лесен, туку дали вреди да се оди по него.

Во секој човек има мигови кога животот почнува да личи на затворен простор. Сè е познато, сè е веќе именувано, сè има своја рутина. Токму тогаш се јавува устремот – како немир што не дозволува човекот да се помири со малото, со готовото, со веќе дозволеното.

Тој не мора да биде гласен. Напротив, најсилниот устрем често почнува тивко: со мисла што не исчезнува, со чувство дека можеш повеќе, дека мораш подалеку, дека постои височина што не е дадена за гледање од далеку, туку за искачување.

Во тоа тивко движење има нешто што природно му припаѓа на просторот на психологијата на секојдневието: човекот не се менува само кога ќе донесе голема одлука, туку и кога ќе одбие да остане заробен во сопствената инерција.

Меѓу амбицијата и смислата

Не секоја амбиција е устрем. Амбицијата понекогаш сака признание, позиција, победа над другиот. Устремот, во својата почиста форма, бара победа над сопствената неподвижност. Тој не се храни само од надворешен успех, туку од потребата човекот да стане поцеловит, поосвестен, поспособен да ја носи тежината на сопствениот избор.

Затоа устремот не е исто што и брзање. Денешниот човек често ја меша брзината со напредок. Трча, менува, објавува, докажува, собира впечатоци и резултати, а сепак внатрешно може да стои во место. Устремот не е хаотично движење. Тој има насока. Има внатрешна вертикала.

Тоа е онаа невидлива линија што го поврзува човекот со нешто повисоко од дневната корист: со знаење, со дело, со љубов, со слобода, со достоинство, со смисла. Токму затоа прашањето за устремот е и прашање за смислата. За поширока филозофска рамка може да се погледне прегледот на Stanford Encyclopedia of Philosophy за смислата на животот, а во психолошко-егзистенцијален контекст и пристапот на Виктор Франкл, претставен преку Viktor Frankl Institute.

Цената на движењето нагоре

Секој вистински устрем бара цена. Не затоа што животот мора да биде суров, туку затоа што растот никогаш не се случува без откажување. Човек што сака да се искачи мора нешто да остави долу: оправдувањата, мрзливата утеха, навиката да се чека подобар момент, стравот од туѓ суд, удобноста на просечноста.

Во тоа има нешто строго, речиси аскетско. Устремот го дисциплинира човекот. Му кажува дека талентот без работа е недовршена можност, дека сонот без постапка е само украс на внатрешниот живот, дека надежта без чекор лесно се претвора во самозалажување.

Тој не ги укинува слабостите, туку ги става на проверка. Не ветува дека нема да паднеш, туку дека падот нема да биде последниот збор.

Токму затоа устремот најмногу се гледа не кога човекот победува, туку кога продолжува. Победата е видлива, продолжувањето е карактер. Во продолжувањето има повеќе вистина отколку во свечениот миг на успехот. Таму, во повторното станување, во враќањето на работната маса, во новиот обид, во молчаливата упорност, човекот покажува дали го носи устремот како поза или како судбина.

Во современата психологија, оваа способност е блиска до поимот издржливост – процес на приспособување и продолжување по тежок удар, неуспех или загуба. За оваа тема јасен контекст дава American Psychological Association.

Устремот како отпор

Во време што често го убедува човекот да биде помал од себе, устремот станува форма на отпор. Отпор кон цинизмот што вели дека ништо не вреди. Отпор кон просечноста што сака сите да бидат еднакво уморни и еднакво помирени. Отпор кон стравот што го претвора животот во внимателно движење околу можниот неуспех.

Да имаш устрем не значи да бидеш наивен оптимист. Вистинскиот устрем ги гледа пречките. Ги знае ограничувањата, ги чувствува ударите, ја разбира тежината на времето. Само одбива тие да станат конечна мерка на човековата можност. Тој е она внатрешно „сепак“ што не се изговара како инает, туку како достоинство.

Во македонското искуство, оваа сила има особена боја. Многу нешта овде се граделе не од изобилство, туку од недостиг; не од лесни услови, туку од потреба да се надмине тесниот простор. Културата, јазикот, образованието, личното достоинство, па и малите семејни успеси, често се плод на таков тивок устрем – на луѓе што не чекале историјата да им биде наклонета за да направат нешто исправено.

Токму тука устремот се допира со прашањето за човекот во современиот свет: дали ќе остане само приспособен на системот, или ќе најде сила да биде повеќе од функција, број, профил и навика.

Височината не е бегство од земјата

Сепак, устремот има своја опасност. Кога ќе се одвои од мерката, од човечноста и од смислата, тој може да се претвори во суета. Човек може да сака височина не за да види подалеку, туку за да гледа одозгора. Тогаш устремот се расипува. Станува глад за надмоќ, а не пат кон полнота.

Зрелиот устрем не го презира земното. Тој знае дека височината нема вредност ако човекот по пат ја изгуби душата. Знае дека успехот не е чист ако е изграден врз понижување, дека победата е празна ако по неа човекот остане внатрешно сиромашен.

Најубавата форма на устрем е онаа што го издигнува човекот, но не го одвојува од другите; што го прави посилен, не посуров; што му дава крилја, а не му ја одзема одговорноста.

Во таа смисла, устремот не е спротивност на етиката, туку нејзина проверка. Да се оди нагоре не значи да се гази врз другите. Античката мисла одамна ја поврзала доблеста со обликот на добар живот, а за поширок филозофски контекст корисна е статијата за Аристотеловата етика во Stanford Encyclopedia of Philosophy.

Човекот е жив онолку колку што има кон што да се движи

Без устрем животот лесно станува одржување. Денови што се повторуваат, обврски што се извршуваат, разговори што не допираат длабоко, сигурност што полека се претвора во духовна неподвижност. Човекот може да има мир, а да нема полнота. Може да има ред, а да нема пламен.

Устремот е тој пламен, не како романтична слика, туку како сериозна внатрешна обврска. Тој нè потсетува дека не сме создадени само да траеме, туку да се обликуваме. Не само да преживееме, туку да оставиме трага во себе, во другиот, во времето.

Понекогаш таа трага е големо дело. Понекогаш е чесен живот. Понекогаш е едно дете што научило да не се откажува затоа што видело возрасен човек кој не се откажал.

Во свет во кој зборовите лесно се трошат, а мотивацијата често се продава како евтина формула, важно е да го зачуваме јазикот со кој ги именуваме внатрешните сили. Затоа устремот не треба да се сведе на „успех“, „кариера“, „перформанс“ или „личен бренд“. Тука се отвора и поширокото прашање за врската меѓу јазикот, мислата и манипулацијата: кога зборовите се стеснуваат, се стеснува и човековата можност да се разбере себеси.

Најпосле, устремот не е гаранција дека ќе стигнеме таму каде што сме замислиле. Тој е нешто поважно: доказ дека не сме се откажале од височината како можност. А човек што уште има кон што да се движи не е поразен. Дури и кога е уморен, дури и кога патот е стрмен, во него останува нешто исправено. Нешто што гледа нагоре.

Тоа е и причината зошто ваквите теми му припаѓаат на