Постојат луѓе кои создаваат кога имаат време. Постојат и такви што создаваат затоа што не умеат поинаку да живеат. Кај нив творењето не е посебна активност, издвоена од секојдневието и сместена во неколку внимателно одбрани часови. Тоа продолжува додека одат по улица, додека разговараат, додека молчат, додека набљудуваат нечиј гест или се враќаат кон една реченица што не им дава мир.
Таквото творење нема работно време.
Не започнува кога човек ќе седне пред празниот лист, платното, инструментот или екранот. Многу порано почнува да се собира материјалот од кој подоцна ќе се роди нешто: поглед што траел само миг, неправда што останала да пече, неочекувана убавина во обичен ден, збор слушнат на пазар, стара фотографија, туѓа тишина, сопствен страв. Светот постојано остава траги, а творечкиот ум има чудна навика да не ги пушта лесно да исчезнат.
Инспирацијата е само почеток
Оттука можеби доаѓа и заблудата дека создавањето е прашање на инспирација. Како идејата да пристигнува од некое невидливо место, ненадејно и целосно оформена, а авторот само да треба навреме да ја запише. Понекогаш навистина постојат такви мигови. Реченицата се појавува одеднаш. Мелодијата се наметнува сама. Сликата веќе стои во главата речиси завршена. Но тоа се ретките блесоци.
Зад најголемиот дел од она што го нарекуваме творештво има многу помалку романтика и многу повеќе истрајност. Има враќање. Бришење. Преправање. Сомнеж. Има денови во кои ништо не изгледа доволно добро и утра во кои вчерашното решение одеднаш се покажува погрешно. Има работа што никој нема да ја види, страници што никогаш нема да бидат објавени, скици што ќе останат во фиока и мисли што ќе послужат само за да се стигне до некоја подобра мисла.
Творењето без престан не значи непрестајно производство.
Токму тука се крие важната разлика. Современата култура лесно ги меша создавањето и продуктивноста. Ако нешто не е објавено, споделено, измерено, претворено во содржина и проследено со реакција, како да не постоело. Авторот се турка кон постојано присуство: уште еден текст, уште една слика, уште едно видео, уште една објава. Ритамот на платформите полека почнува да се претставува како ритам на мислата. А тие два ритма ретко се исти.
И мирувањето е дел од создавањето
Вистинското создавање бара и време во кое навидум ништо не се случува. Потребни му се празнини. Досада. Оддалечување. Понекогаш и напуштање на започнатото. Идејата не секогаш зрее додека ја гледаме. Некогаш мораме да престанеме да ја допираме за таа воопшто да може да се промени.
Човекот кој твори без престан затоа не мора постојано нешто да покажува. Може со недели да не објави ништо, а сепак во него работата да продолжува. Нешто се таложи, се преиспитува, се поврзува со друго. Она што однадвор изгледа како мирување, понекогаш е најважниот дел од процесот.
Меѓу дисциплината и слободата
Творештвото е необичен однос меѓу дисциплината и слободата.
Без дисциплина многу идеи остануваат само добри намери. Човек може со години да зборува за книгата што ќе ја напише, филмот што ќе го сними, песната што ја носи во себе. Идејата сама по себе не е дело. Во еден момент мора да добие форма, а формата бара ограничување. Треба да се избере еден збор наместо друг, една линија наместо десет можни, еден почеток, еден крај.
Но дисциплината сама по себе не создава. Таа може да произведе коректност, техника и навика, но без внатрешната потреба да се погледне малку подлабоко резултатот лесно станува празна вештина. Затоа творецот постојано живее меѓу две спротивности. Мора да биде доволно строг за да го заврши она што го започнал и доволно слободен за да го напушти планот кога делото ќе побара поинаков пат. Мора да знае и кога да престане.
Тоа можеби звучи чудно во есеј за творење без престан, но секое дело бара свој крај. Совршената верзија речиси никогаш не доаѓа. Секогаш може да се смени уште една реченица, уште една сенка, уште еден тон. Во одреден момент авторот мора да го пушти делото од раце. Не затоа што е безгрешно, туку затоа што е завршено онолку колку што можело да биде во тој миг.
Да се почне повторно
И тогаш почнува нешто друго. Можеби токму тоа е вистинското значење на непрестајното творење. Не бескрајно доработување на истата работа, туку подготвеност повторно да се почне. Да се влезе во нова неизвесност без гаранција дека она што ќе произлезе ќе биде подобро од претходното. Секое ново дело на некој начин повторно го прави авторот почетник.
Искуството помага, но не спасува. Оној што долго создава веќе ги познава своите алатки, но со текот на времето почнува да ги препознава и сопствените навики. А навиките се опасни токму затоа што функционираат. Еднаш пронајдениот израз лесно станува формула. Препознатливиот стил може да се претвори во самокопирање. Успешното решение почнува да се повторува затоа што е сигурно. Тогаш творењето продолжува, но ризикот исчезнува. А без ризик, уметноста и мислата постепено се претвораат во производство на сопственото минато.
Да останеш способен да забележуваш
Затоа вистинското „без престан“ не е само количествено. Тоа е способност човек постојано да се доведува во ситуација во која сè уште нема готов одговор. Да остане љубопитен и кога веќе многу видел. Да не дозволи искуството да му стане оклоп. Да продолжи да забележува. Тоа е можеби најтешкиот дел.
Со годините не недостигаат само идеи. Почнува да недостига свежината со која некогаш сме го гледале светот. Го препознаваме образецот пред да ја забележиме особеноста. Мислиме дека веќе знаеме како завршува приказната. Луѓето ги сместуваме во готови категории, настаните во познати објаснувања, а сопствените реакции во однапред подготвени реченици.
Творењето бара отпор токму кон тоа автоматско знаење. Бара повторно да се погледне нешто што сме уверени дека го познаваме. Стар град. Стар човек. Стар збор. Сопствениот дом. Сопствената биографија. Понекогаш најголемиот материјал за ново дело лежи во она покрај кое сме поминале илјада пати, убедени дека таму веќе нема ништо за откривање.
Творењето не му припаѓа само на уметникот
И затоа творењето не му припаѓа исклучиво на уметникот.
Човек создава секогаш кога на нешто му дава форма што дотогаш ја немало. Кога наоѓа ново решение за стар проблем. Кога гради, истражува, пишува, измислува, уредува простор, одгледува градина, пренесува знаење, осмислува поинаков начин на работа. Не секое создавање ќе заврши во музеј, библиотека или на сцена, но човечката потреба да се преобликува даденото е многу поширока од професионалната уметност. Во таа смисла творењето е еден од начините на кои човекот му одговара на минливото.
Не може да го запре времето, но може нешто да направи со времето што му е дадено. Да остави предмет, збор, звук, идеја, градина, откритие, постапка, спомен во нечија туѓа свест. Повеќето од тие траги ќе исчезнат, некои многу брзо. Тоа не ја поништува нивната смисла.
Создавањето никогаш немало договор со вечноста. Неговата вредност е и во самиот чин на претворање на нешто нејасно во нешто што може да се види, прочита, чуе или сподели. Во моментот кога мислата престанува да биде само можност и добива облик во светот. А потоа светот повторно продолжува.
Се појавува ново прашање. Нова слика. Нова непријатност. Нешто што вчера не сме го забележале денес станува невозможно да се игнорира. Празниот лист е повторно тука.
И можеби токму затоа творењето нема вистински крај. Не затоа што човек мора непрестајно да произведува, туку затоа што додека гледа, мисли, чувствува и се сомнева секогаш останува нешто што сè уште не добило форма.
