Во некои општества творецот се бори со делото, а во други пред да стигне до делото мора да го помине шалтерот. Таму го чека човекот со печат. Човекот што можеби никогаш не напишал книга, не компонирал такт, не режирал сцена, не изградил сопствена мисла што ризикува нешто – но има овластување да процени дали некој друг заслужува услови за да создава.
Така започнува една од помалку смешните комедии на нашето време: творецот мора да му ја објасни вредноста на творештвото на човек кому најголемото животно дело му е позицијата.
Комисијата за распределба на кислород
Медиокритетот сам по себе не е општествена катастрофа. Светот отсекогаш бил полн со просечни луѓе и во тоа нема ништо страшно. Просечноста станува опасна кога ќе добие кабинет, буџет, комисија, право на потпис и уверување дека функцијата автоматски произведува компетентност.
Оттогаш таа повеќе не е лична мера. Станува систем.
Волунтаристот, пак, не мора ни да биде неук. Доволно е да верува дека правилото важи додека нему му одговара, дека критериумот може да се свитка, а јавниот интерес случајно секогаш да се совпадне со неговиот приватен вкус, круг, расположение или телефонски именик.
Во таа среќна административна симбиоза се раѓа чудовиштето: медиокритет со моќ и волунтарист со критериум.
Творецот тогаш веќе не конкурира со други творци. Конкурира со блискоста, пригодноста, послушноста, тивкоста и способноста да не поставува непријатни прашања.
Формуларот можеби бара „квалитет“, „иновативност“ и „јавен интерес“. Невидливиот формулар прашува нешто друго: Чиј си? Кого познаваш? Колку си безопасен? Ќе бидеш ли благодарен? И, особено важно, дали по добиената поддршка ќе знаеш дека треба да молчиш?
Кога талентот станува административна непристојност
Вистинскиот творец има една непријатна особина: со самото свое постоење покажува дека можело подобро.
Не мора никого да навреди. Не мора ни да проговори. Доволно е да создаде нешто што не може да се произведе со решение, партиска книшка, функција или службен автомобил.
За медиокритетот тоа е провокација.
Талентот е огледало во кое тој ја гледа сопствената заменливост. Затоа најчесто не го мрази творецот поради она што му го направил, туку поради она што го докажува: дека позицијата не е исто што и вредност, дека авторитетот не е исто што и знаење и дека не секој што седи на врвот стигнал таму поради височината.
Оттука почнува тивката дисциплина.
Не мора да има забрана. Тоа би било премногу грубо и, што е уште полошо, премногу видливо.
Доволно е да нема средства.
Да нема простор.
Да нема термин.
Да нема одговор.
Да недостига еден документ кој никој претходно не го спомнал.
Да се смени критериумот токму оваа година.
Да победи проект што случајно совршено се совпаѓа со вкусот на луѓето што го избираат.
И секогаш да постои онаа беспрекорно чиста реченица со која бирократијата може да закопа сè без да си ги извалка рацете: „Не се исполнети условите.“
За баналноста, чудно, услови секогаш има
Ова е можеби најубавиот парадокс на институционалната култура: за творештвото нема доволно пари, но за претставувањето на творештвото речиси секогаш се наоѓаат.
Има за свечено отворање.
Има за говорница.
Има за фотограф.
Има за банер.
Има за „стратегија за развој“ која по правило ја читаат само луѓето што ја напишале, а понекогаш ни тие.
Има за координатори, комисии, советници, работни тела, протокол и пригодни фрази за „поддршка на културата“.
Само за човекот што треба да ја создаде таа култура понекогаш нема.
Тогаш од него се очекува да покаже разбирање.
Да биде духовен човек.
Да не мисли само на пари.
Да создава од љубов.
Оваа формула особено им е драга на луѓето што својата љубов кон културата ја практикуваат за плата.
Како што потсетува и текстот на Паноптикум „Културата и творештвото пред сè и над сè“, културата не е украс на општеството. Но токму како украс најлесно ја поднесуваат оние што не сакаат да ја почувствуваат нејзината вистинска цена.
Творецот не јаде аплауз
Една од најупорните романтични измами е сликата за вистинскиот уметник што создава и гладен, и бос, и непризнаен, и во студена соба, затоа што генијот наводно не познава материјални ограничувања.
Прекрасна идеја – особено кога ја застапува човек со редовна плата.
Сепак, творецот има тело. Плаќа струја. Купува храна. Старее. Се разболува. Му треба време. Му треба простор во кој мислата нема постојано да биде прекинувана од прашањето како ќе го плати следниот месец.
Тоа не е каприц на разгален уметник, туку прашање што одамна е препознаено и надвор од нашите локални културни церемонии. Препораката на УНЕСКО за статусот на уметникот ги врзува творечката слобода и положбата на уметникот со неговите професионални, социјални и економски услови. И европските анализи на работните услови на уметниците и културните професионалци ја посочуваат истата непријатна реалност: несигурни и непредвидливи приходи, проектна зависност и недоволна социјална заштита.
Со други зборови, гладниот уметник е многу поромантичен кога е гладен некој друг.
Најскапиот дел од системот е делото што никогаш нема да постои
Кога ќе пропадне фабрика, гледаме празна хала. Кога ќе пропадне мост, гледаме урнатина. Кога системот ќе уништи творечки живот, најголемиот дел од штетата останува невидлив.
Не постои архив на ненапишаните книги.
Нема музеј на ненасликаните платна.
Нема концерт на музиката што никогаш не била компонирана.
Не можеме да ги преброиме филмовите што останале во бележник, претставите што никогаш не стигнале до сцена, истражувањата што биле напуштени, списанијата што згаснале, ракописите што авторот ги оставил затоа што меѓу две сметки исчезнала и последната илузија дека вреди да продолжи.
Затоа медиокритетството изгледа толку безопасно.
Неговите жртви често немаат форма.
Тоа не уништува само дела. Тоа спречува дела да се родат.
А она што никогаш не постоело не може ни да поднесе жалба.
Идеалниот творец: талентиран, благодарен и без ’рбет
Системот, се разбира, не е против творците. Напротив. Ги сака.
Особено ако се декоративни.
Ако дојдат кога ќе ги повикаат.
Ако се фотографираат кога треба.
Ако благодарат доволно долго.
Ако својата критичка мисла ја чуваат за кафуле, а јавната ја приспособат на пригодата.
Ако имаат талент – добро. Ако немаат – уште полесно.
Најудобниот уметник за волунтаристичкиот систем е оној што создава впечаток на слобода, но никогаш не ја употребува.
Таквиот може да биде наградуван, промовиран, канет и славен без ризик. Неговото присуство е доказ дека „се поддржува културата“, а неговото молчење е доказ дека поддршката добро функционира.
Сосема поинаку изгледа творецот што го сфаќа сопственото достоинство сериозно. За него Паноптикум веќе пишуваше во „Поддршката на творецот е одбрана на достоинството на делото“: почитта кон создавачот не се проверува во свечени говори, туку таму каде што треба да му се остави простор да создава без постојано да докажува зошто неговата работа вреди.
Двојниот живот на човекот што создава
Во таква средина творецот со време се дели на две личности.
Едната создава.
Другата ја администрира првата.
Вториот човек пишува апликации, буџети, образложенија, индикатори, извештаи, бара потврди, собира печати, следи рокови, чека резултати и учи да го преведува живиот творечки процес на јазик на кој една песна мора да има „мерлив исход“, една книга „целна група“, а една уметничка идеја „одржливост“.
Со време вториот човек станува толку зафатен, што првиот почнува да исчезнува.
Тоа е една од најсуптилните победи на системот. Не мора да го забрани уметникот. Само треба доволно долго да го вработи во докажување дека е уметник.
Медиокритетот не бара да престанеш да создаваш
Тоа би било премногу очигледно.
Тој бара нешто поефикасно: да создаваш онолку колку што тој може да поднесе.
Малку похрабро, ама не премногу.
Критички, ама конструктивно.
Современо, ама препознатливо.
Оригинално, ама според пропозициите.
Слободно, ама во рамките на одобрената ставка.
Така културата постепено се претвора во прекрасно негувана градина од пластични цвеќиња. Сè е на место. Ништо не венее. Ништо не мириса.
И никој не е вознемирен.
Општеството на крајот не го губи само творецот
Творецот може да замине. Може да се повлече. Може да најде друга работа. Може да замолчи. Може, што е најтажно, да научи како функционира играта и да стане исклучително успешен во неа.
Но вистинската сметка останува кај општеството.
Еден ден тоа се буди со министерства, национални установи, конкурси, награди, стратегии, фестивали и свечени академии – и со сè помалку жива култура.
Има инфраструктура, нема немир.
Има програми, нема откритие.
Има манифестации, нема настан.
Има културна политика, а творецот сè уште бара некој да му го одобри воздухот.
Токму тука темата ја надминува културата и влегува во поширокото прашање за човекот меѓу смислата, стравот и системот. Бидејќи систем што го учи создавачот дека неговата егзистенција зависи од туѓа милост не произведува само послушни уметници. Произведува навика за послушност.
А тоа е веќе културен проблем од највисок ред.
Не затоа што секој творец е гениј., туку затоа што ниту еден медиокритет не смее да биде назначен за мерка на генијалноста.
Кога таа разлика ќе исчезне, творецот можеби и понатаму ќе создава. Ќе пишува, ќе слика, ќе компонира, ќе режира, ќе измислува, ќе истражува.
Само ќе научи една работа што никаков пристоен културен систем не би смеел да го научи:
Да не создава повеќе отколку што оние со печатот се способни да разберат.
