Човечкото тело изгледа како одамна прочитана книга. Срце, бели дробови, мозок, црн дроб, бубрези, желудник, кожа, крвни садови, жлезди, нерви. На училиште го учиме како карта што веќе е нацртана. Во медицината го снимаме, сечеме, анализираме, моделираме и лекуваме со технологии што пред само неколку децении изгледале како научна фантастика. И сепак, понекогаш токму во тој познат терен се појавува нешто што потсетува дека телото не е завршена лекција.
Во 2020 година холандски истражувачи објавија наод што брзо стана медиумска сензација: во пределот меѓу носната празнина и грлото забележале пар структури што личат на плунковни жлезди. Медиумите тоа го пренесоа како „нов орган во човечкото тело“. Научниот јазик, сепак, е повнимателен. Истражувачите предложија назив тубаријални плунковни жлезди, според нивната близина до анатомската структура наречена torus tubarius, испакнатина во назофаринксот поврзана со отворот на евстахиевата туба.
Откритието не било направено при класичен анатомски час, туку случајно, при современо снимање на пациенти со рак на простата. Токму тоа е најинтересниот дел од приказната: новото понекогаш не се открива затоа што некој бара нов орган, туку затоа што нова технологија одеднаш осветлува старо место на поинаков начин.
Што точно било откриено?
Во студијата објавена во Radiotherapy and Oncology, истражувачите користеле PSMA PET/CT снимање, технологија што најчесто се користи кај рак на простата. PSMA е маркер што силно се изразува во одредени ткива, а познато е дека плунковните жлезди покажуваат јасен сигнал на вакви снимки. На снимките, покрај веќе познатите плунковни жлезди, научниците забележале и симетричен сигнал длабоко во назофаринксот, зад носот и над грлото.
Наодот бил проверен ретроспективно кај 100 пациенти со рак на простата или уретрални жлезди, а морфолошките и хистолошките карактеристики биле дополнително разгледани кај две човечки тела донирани за наука. Авторите заклучиле дека човечкото тело содржи пар претходно незабележани, клинички релевантни, макроскопски локации на плунковно-жлездно ткиво, за кои го предложиле името тубаријални жлезди.
Ова не значи дека никој никогаш не видел жлездно ткиво во тој регион. Во назофаринксот одамна се знае дека има мали мукозни и серомукозни жлезди. Новото во оваа студија е тврдењето дека таму постои поголема, организирана, билатерална структура што може да се гледа како посебна анатомска и функционална целина, особено важна за радиотерапија.
Зошто не сите веднаш прифатија дека е „нов орган“?
Кога медиумите ќе кажат „нов орган“, приказната звучи завршено. Во науката, таквите работи ретко завршуваат толку брзо. По првата објава се појавија и критички реакции. Дел од стручната јавност праша дали овие структури навистина треба да се наречат нов орган, дали се само поголема група познато жлездно ткиво, дали примерокот бил доволно разновиден и дали доказите од само два кадавери се доволни за голема анатомска класификација.
Тоа не ја урива студијата, туку покажува како работи науката. Прво се појавува наод. Потоа се проверува, оспорува, потврдува, прецизира и става во контекст. Токму затоа најточно е да не се пишува сензационалистички дека „научниците нашле нов орган“ како да е откриен нов црн дроб, туку дека се опишани тубаријални плунковни жлезди – структури што можат да имаат клиничко значење.
Подоцнежна имунoхистолошка студија објавена во Radiotherapy and Oncology дополнително го испитуваше ова ткиво и заклучи дека тубаријалните жлезди навистина личат на плунковни жлезди, особено на палаталните и лабијалните плунковни жлезди според дел од нивните клеточни и канални карактеристики.
Каде се наоѓаат тубаријалните жлезди?
Тие се наоѓаат длабоко во горниот дел од грлото, во назофаринксот, зад носната празнина и во близина на отворот на евстахиевата туба. Тоа е регион што не го гледаме во огледало и не го чувствуваме како посебен орган. Не е како плунковните жлезди покрај ушите, под вилицата или под јазикот, кои се добро познати и анатомски јасни.
Токму затоа тие можеле толку долго да останат во сенка. Назофаринксот е тешко место за обичен поглед, а класичната анатомија не секогаш го гледа ткивото преку неговата функционална активност. PSMA PET/CT, пак, не гледа само форма, туку и биолошки сигнал. Кога сигналот се појавил на исто место кај повеќе пациенти, истражувачите разбрале дека не гледаат случајна сенка.
Дали овие жлезди навистина прават плунка?
Тука одговорот не е едноставен. Ткивото покажува карактеристики слични на плунковни жлезди, особено мукозни и серомукозни карактеристики. Се претпоставува дека неговата улога може да биде подмачкување на назофаринксот и орофаринксот, односно пределите што учествуваат во голтање, говор, дишење и нормална влажност на слузницата.
Но тоа не значи дека тубаријалните жлезди имаат ист придонес како паротидните, субмандибуларните или сублингвалните плунковни жлезди. Понови студии сугерираат дека нивниот релативен придонес во вкупната функционална плунковна маса може да биде мал. Тоа не ги прави неважни, туку ги става на вистинско место: тие можеби не се главниот производител на плунка, но може да бидат важни за одредена зона што при зрачење лесно се оштетува.
Зошто ова откритие е важно за пациентите со рак?
Најголемото значење на оваа приказна не е во тоа дали ќе ги броиме тубаријалните жлезди како „нов орган“ во учебниците. Најголемото значење е во радиотерапијата на глава и врат. Кога пациент добива зрачење поради тумор во главата, вратот, грлото, носната регија или околината, лекарите внимателно планираат кои ткива да се зрачат и кои да се заштитат колку што е можно.
Плунковните жлезди веќе одамна се познати како органи што треба да се чуваат при радиотерапија, затоа што нивното оштетување може да предизвика сува уста, нарушен вкус, проблеми со џвакање, говор и голтање. Ако во назофаринксот има уште една клинички важна жлездена структура, таа станува дел од мапата што радиотерапевтите треба да ја имаат пред очи.
Првичната студија поврзала поголема доза на зрачење во оваа зона со повисок ризик од сува уста и тешкотии при голтање кај пациенти со рак на глава и врат. Тоа не значи дека секој таков проблем доаѓа само од тубаријалните жлезди, бидејќи зрачењето често зафаќа повеќе структури. Но значи дека оваа зона не треба да биде невидлива во планирањето.
Сува уста не е мала непријатност
За човек што никогаш не ја почувствувал, сува уста може да звучи како ситна несакана последица. За пациент по радиотерапија, тоа може да биде секојдневен проблем. Плунката не служи само за да ја навлажни устата. Таа помага во џвакање, голтање, говор, вкус, заштита на забите, контрола на бактерии и нормална состојба на слузницата.
Кога плунката е намалена, храната станува тешка за голтање, говорот може да биде напорен, забите се под поголем ризик, а пациентот постојано има потреба од вода. Ако дополнително има тешкотии при голтање, секој оброк станува потсетник дека лекувањето не завршува со последната терапија.
Затоа откритието на тубаријалните жлезди е важно не како анатомска егзотика, туку како можност да се намалат компликациите кај луѓе што веќе минуваат низ тешко онколошко лекување.
Ова не е орган што треба да го „чуваме“ со домашни методи
Важно е оваа тема да не се претвори во нова интернет-паника. Тубаријалните жлезди не се нешто што човек треба сам да го проверува, чисти, стимулира или лекува со чаеви, капки, инхалации или додатоци. Тие не се видливи дома, не се причина за обична настинка и не се нешто што ќе го почувствуваме како посебен орган.
Нивното значење е пред сè медицинско и онколошко: подобро разбирање на анатомијата и подобро планирање на радиотерапија. За обичниот човек пораката не е „имаме нов орган што треба да го пазиме“, туку „и во познатото тело има детали што можат да го променат лекувањето“.
Дали откритието има врска со синуси, уши и хронични тегоби?
Бидејќи тубаријалните жлезди се наоѓаат близу евстахиевата туба и назофаринксот, логично е јавноста веднаш да праша дали тие имаат врска со синуси, уши, затнат нос, хронична слуз или воспаленија. Засега тоа треба да се каже внимателно: нивната близина до тие структури е анатомски интересна, но не значи дека секој проблем со уши или синуси е поврзан со нив.
Во науката, блиску не значи автоматски причинско. Потребни се посебни студии за да се утврди дали тубаријалните жлезди имаат улога во некои хронични состојби на назофаринксот, евстахиевата туба или слузницата. Во моментов најцврстата клиничка важност останува поврзана со радиотерапија и со можноста тие да се третираат како зона што треба да се штеди кога тоа е возможно.
Колку е „ново“ ова откритие?
Тука лежи најубавата нијанса. Ткивото можеби не било апсолутно непознато во смисла дека никој никогаш не видел жлезди во назофаринксот. Но начинот на кој било прикажано, организирано и клинички поврзано е нов. Современата медицина често не открива нови континенти, туку нови карти на стари територии.
Затоа најчесно е да се каже: тубаријалните плунковни жлезди се новоопишана анатомска и функционална структура, не сензационален орган што одеднаш се појавил во телото. Оваа разлика е важна затоа што ја зачувува и привлечноста на темата и научната точност.
Науката не секогаш напредува со голем спектакл
Ова откритие е добар пример за тивка научна револуција. Не се работи за лек што утре ќе спаси милиони животи, ниту за орган што ќе ја промени секојдневната медицина за сите. Се работи за подобро гледање. А во медицината, подоброто гледање често е првиот чекор кон подобро лекување.
Ако радиотерапевтите во иднина почнат посистематски да ја земаат оваа зона предвид, дел од пациентите можеби ќе имаат помалку сува уста, помалку проблеми со голтање и подобар квалитет на живот по терапија. Тоа не звучи како голема сензација, но за пациент што секој ден се мачи со голтање, таквата разлика е огромна.
Што треба да запаметиме?
Прво, приказната е реална, но не треба да се чита како чиста медиумска сензација. Научниците навистина опишале пар структури слични на плунковни жлезди во назофаринксот и ги нарекле тубаријални жлезди. Второ, „нов орган“ е поедноставен израз; попрецизно е да се зборува за новоопишана клинички важна жлездена структура. Трето, најважната практична вредност е во радиотерапијата на глава и врат, каде што нивното препознавање може да помогне во намалување на несакани ефекти како сува уста и тешкотии при голтање.
Човечкото тело не е мистерија затоа што науката не знае ништо. Напротив, мистерија е затоа што колку повеќе знаеме, толку повеќе гледаме колку детали сме пропуштале. Понекогаш тие детали се мали. Понекогаш се скриени зад носот, над грлото, во место низ кое секој ден дишеме и голтаме без да размислиме.
А понекогаш токму таков скриен детал може да направи лекувањето да биде попрецизно, а животот по терапијата малку полесен.
