Самитот во Вашингтон донесе пораки за „здрава конкуренција“, продолжување на трговското примирје и потреба вештачката интелигенција да остане под човечка контрола. Но зад дипломатската коректност остануваат големите спорови за технологијата, Тајван, критичните минерали, трговијата и идниот однос меѓу двете најмоќни светски економии.
Средбата меѓу американскиот претседател Доналд Трамп и кинескиот претседател Си Џинпинг во Белата куќа беше многу повеќе од вообичаена дипломатска средба на лидерите на две големи сили. Во Вашингтон се сретнаа претставниците на двете најголеми светски економии, држави кои истовремено се трговски партнери, технолошки конкуренти и геополитички ривали. Токму затоа вниманието не беше насочено само кон тарифите или традиционалните политички спорови. Во центарот на разговорите се најдоа и технологијата и вештачката интелигенција – области што сè повеќе ја определуваат економската моќ, безбедноста и меѓународното влијание.
Трамп зборуваше за својата долгогодишна лична врска со Си и средбата ја оцени позитивно, додека кинескиот претседател инсистираше дека конкуренцијата меѓу двете држави треба да остане „здрава“ и во определени граници.
Си: Конкуренцијата не треба да стане борба во која еден мора да загуби
Една од највпечатливите пораки на кинескиот претседател беше неговото настојување американско-кинеското ривалство да не се претвори во судир со нулта сума. Си рече дека интересите на Кина и САД се „длабоко испреплетени“ и дека конкуренцијата треба да биде натпревар во кој страните се обидуваат да се достигнат една со друга, а не борба во која едната страна мора да победи, а другата да загуби. Тој повторно се повика и на познатата „Тукидидова стапица“ – концепт според кој подемот на нова сила и нејзиното приближување кон моќта на веќе доминантната сила може да создаде ризик од вооружен конфликт.
Пораката на Си беше дека таквиот исход не е неизбежен и дека Пекинг и Вашингтон треба да воспостават механизми со кои нивните несогласувања ќе останат под контрола.
Трамп ја истакнува личната врска со Си
Трамп на средбата стави поголем акцент врз личниот однос со кинескиот претседател. Тој зборуваше за „навистина големо пријателство“ изградено низ годините и за можноста двете држави да соработуваат таму каде што нивните интереси се совпаѓаат.
Но зад дипломатската реторика останува реалноста дека САД и Кина продолжуваат да се натпреваруваат за економска, технолошка и стратегиска предност. На масата остануваат прашањата за американските ограничувања за извоз на напредни технологии кон Кина, кинеската позиција во производството и преработката на критични минерали, пристапот до напредни полупроводници, трговските тарифи и американско-кинеските инвестиции.
Вештачката интелигенција веќе е прашање на големата дипломатија
Најинтересниот дел од средбата можеби не беше класичната трговија, туку вештачката интелигенција. Трамп пред разговорите најави дека технологијата и „суперинтелигенцијата“ ќе бидат меѓу темите на средбата. Си, пак, порача дека Кина и САД имаат „способност и одговорност“ да го развиваат и управуваат развојот на ВИ така што технологијата ќе остане под човечка контрола и ќе служи на благосостојбата на луѓето.
Самото присуство на ова прашање на највисоко политичко ниво покажува колку брзо се менува природата на односите меѓу големите сили.
Пред само неколку години ВИ главно беше тема за технолошките компании, научните лаборатории и инвеститорите. Денес станува прашање на национална безбедност, воена технологија, сајбербезбедност, индустриска политика и дипломатски односи.
Од трговска во технолошка трка
Американско-кинеското ривалство долго време највидливо се манифестираше преку царините и трговските спорови. Но неговиот центар постепено се поместува.
Полупроводниците, напредните процесори, центри за податоци, моделите на вештачка интелигенција, енергетската инфраструктура и критичните минерали стануваат инфраструктурата врз која ќе се темели економијата на следните децении. Затоа контролата врз нив повеќе не претставува само комерцијално прашање. Таа директно се поврзува со геополитичката моќ.
Вашингтон настојува да го зачува американското водство во најнапредните технологии, додека Пекинг вложува големи ресурси во намалување на зависноста од странска технологија и развивање сопствен технолошки екосистем. Истовремено, економските врски меѓу двете земји остануваат значајни, што го прави целосното економско раздвојување исклучително сложено. Оваа комбинација од конкуренција и заемна зависност е една од главните особености на нивниот современ однос.
Трговското примирје продолжено – но само за два месеца
Еден од конкретните резултати поврзани со самитот беше продолжувањето на постојното трговско примирје. Американскиот секретар за финансии Скот Бесент соопшти дека договорот, кој требаше да истече во ноември, е продолжен за дополнителни два месеца, до 10. јануари. Тоа значи дека непосредното повторно активирање на поширока тарифна конфронтација е одложено, но не е постигнат траен трговски договор.
Прашањата околу тарифите, кинеските набавки на американски производи, снабдувањето со ретки земни елементи и ограничувањата врз напредната технологија остануваат предмет на понатамошни преговори. Со други зборови, Вашингтон и Пекинг купија дополнително време. Основните причини за нивниот економски спор остануваат.
Критичните минерали – тивкото оружје на новата економија
Особено важна тема во американско-кинеските односи се ретките земни елементи и другите критични минерали. Тие се неопходни за производство на електроника, електрични автомобили, батерии, ветерни турбини, телекомуникациска инфраструктура и бројни воени системи. Кина располага со значително влијание во глобалното снабдување и преработка на дел од овие материјали. Американските претставници во пресрет на средбата посочуваа дека прашањето за испораките останува една од областите во кои постојат значајни разлики меѓу страните. Оттука, „технолошката трка“ не се води само во лаборатории и софтверски компании. Таа започнува уште во рудниците, фабриките, синџирите на снабдување и енергетската инфраструктура.
Тајван останува најопасната точка на несогласување
Без оглед на економските и технолошките теми, Тајван останува едно од најчувствителните прашања во односите меѓу Вашингтон и Пекинг. Според кинеското соопштение за разговорите, Си побарал САД „внимателно“ да го третираат тајванското прашање и повторно ја истакнал позицијата на Пекинг против независноста на Тајван. Белата куќа непосредно по состанокот немаше објавено сопствен детален извештај за овој дел од разговорите.
Вашингтон со децении води политика на стратешка двосмисленост во однос на Тајван и според американското законодавство обезбедува средства за неговата самоодбрана. Пекинг, пак, го смета Тајван за дел од Кина. Ова прашање затоа останува потенцијална точка во која политичкото, економското и военото ривалство непосредно се допираат.
Дали ВИ може да стане нов простор за американско-кинески правила?
Во пресрет на средбата Вашингтон предложи воспоставување механизам преку кој двете држави би разменувале информации за сериозни инциденти поврзани со вештачката интелигенција кои би можеле да создадат ризик за националната безбедност. Таквиот механизам би бил ограничен чекор, но потенцијално значаен.
Во периодот на Студената војна САД и Советскиот Сојуз постепено воспоставуваа линии за комуникација и механизми за намалување на ризикот од погрешна воена проценка.
Во ерата на вештачката интелигенција слично прашање се појавува и во дигиталната сфера: како две конкурентски сили да спречат технички инцидент, сајбернапад или однесување на автономен систем погрешно да биде протолкувано како намерна непријателска акција. Засега нема широк американско-кинески договор за ВИ. Но самото отворање на вакви разговори покажува дека безбедноста на напредните системи станува дел од меѓудржавната дипломатија.
Од „кој ќе победи?“ кон „како ќе се натпреваруваат?“
Во јавната дебата односот меѓу САД и Кина често се сведува на едноставно прашање: која страна ќе победи во глобалната технолошка трка? Реалноста е посложена.
Двете економии се огромни, технолошки развиени и меѓусебно поврзани. И двете имаат глобални економски партнери и влијание врз синџирите на снабдување. Затоа последиците од нивните одлуки ги чувствуваат Европа, Азија и земјите во развој – преку цените, инвестициите, производството на чипови, снабдувањето со минерали, технолошките стандарди и правилата за ВИ.
Самитот во Вашингтон не го реши американско-кинеското ривалство. Не донесе ниту голем трговски договор, ниту заедничка регулаторна рамка за вештачката интелигенција, ниту надминување на спорот околу Тајван. Reuters оцени дека посетата беше силна по симболика, но без јасен пробив кај најтешките прашања. Но средбата покажа нешто друго: и Вашингтон и Пекинг имаат причини да се обидуваат нивното ривалство да остане управливо.
Идниот светски поредок ќе се обликува и преку технологијата
Односот меѓу САД и Кина веќе не може да се разбере само преку класичната поделба на дипломатија, трговија и воена моќ. Технологијата станува четвртиот голем столб.
Чиповите определуваат кој може да развива најнапредни системи. Минералите определуваат кој може да ги произведува. Енергијата определува кој може да ги напојува огромните центри за податоци. А правилата за вештачката интелигенција можат да определат како тие технологии ќе бидат користени.
Затоа пораката од средбата Трамп–Си не се сведува на дипломатските изјави дека разговорите биле добри.
Поважно е што двете држави сега отворено разговараат за прашање кое до неодамна изгледаше претежно техничко: како да се развива вештачката интелигенција без технолошкото ривалство да создаде нови и тешко контролирани безбедносни ризици. Во следните години токму одговорот на тоа прашање може да биде една од најважните теми во американско-кинеските односи.
