Државата не почнува со знамето, химната и свечениот говор. Тие се нејзини видливи знаци, но не и нејзини темели. Државноста почнува многу подлабоко — во способноста на една заедница да создаде поредок во кој човекот ќе биде заштитен од самоволието, правото ќе биде посилно од моќта, а институциите потрајни од политичките победници.
Може да се прогласи независност, да се донесе устав, да се воспостават парламент, влада, судови и администрација, а државноста сепак да остане недовршена. Зашто државата не е само територија со граници и меѓународно признание. Таа е секојдневна проверка на зрелоста на општеството.
Се проверува на шалтерот, во судницата, училиштето, болницата, полициската станица и парламентот. Се проверува во начинот на кој се троши јавниот денар, се избираат најодговорните луѓе и се постапува со најслабите. Вистинската државност не се гледа само во големите историски датуми, туку и во малите, обични средби меѓу граѓанинот и власта.
Правото како прв темел на државноста
Првиот темел на државноста е правото. Но не правото како збир од напишани членови што можат различно да се толкуваат во зависност од името, функцијата или партиската припадност. Правото станува темел дури кога важи еднакво за сите — кога не е мрежа за слабите и отворена врата за моќните.
Државата почнува да се распаѓа во истиот миг кога граѓаните ќе поверуваат дека правдата може да се купи, одложи или договори. Тогаш законот ја губи моралната сила, а институциите се претвораат во сценографија. На хартија сè останува: судови, обвинителства, комисии и процедури. Во стварноста, меѓутоа, владее неформалната хиерархија на врски, влијанија и привилегии.
Ниту една држава не може бесконечно да живее со двојни правила. Ако едни одговараат за секоја грешка, а други не одговараат ни за очигледна злоупотреба, граѓаните постепено престануваат да го почитуваат поредокот. Не затоа што по природа се против него, туку затоа што гледаат дека самиот поредок се откажал од сопствените начела.
Правната држава не се докажува со бројот на донесени закони, туку со нивната предвидлива и непристрасна примена.
Институции, а не лични владенија
Вториот темел се институциите.
Во незрелите политички системи институцијата често се поистоветува со човекот што моментално раководи со неа. Со неговото доаѓање почнува нова епоха, а со неговото заминување се бришат претходните одлуки, кадри, правила и професионални стандарди. Така државата постојано се враќа на почеток, како да нема сопствено паметење. Но институцијата не смее да биде продолжена рака на носителот на функцијата. Таа мора да има јасна законска надлежност, професионален кадар, внатрешна одговорност и способност да работи и тогаш кога се менува власта.
Функцијата не е сопственост. Кабинетот не е наследство, буџетот не е партиска каса, а јавната администрација не е резервоар за наградување на послушните. Оној што добил мандат не ја добил државата, туку само временски ограничена должност да ѝ служи. Токму тука се препознава разликата меѓу владеење и државништво. Владеењето може да се задоволи со контрола над сегашноста. Државништвото размислува за она што ќе остане и по заминувањето од власта.
Граѓанинот како причина за постоење
Државата не постои заради себе. Таа постои заради луѓето.
Кога институциите почнуваат да се однесуваат како граѓанинот да е пречка, сомнително лице или молител за нешто што веќе му припаѓа, државата ја губи својата основна смисла. Човекот не треба да бара милост за да добие документ, медицинска помош, образование или законска заштита.
Достоинството на граѓанинот е еден од најточните показатели за квалитетот на државноста. Не е доволно тоа достоинство да биде запишано во уставот. Тоа треба да се чувствува во постапувањето на службеникот, полицаецот, лекарот, наставникот и судијата. Силна не е државата од која граѓанинот се плаши. Силна е онаа на која може да ѝ верува.
Власта што ја докажува својата моќ врз немоќниот, всушност ја покажува сопствената слабост. Државата ја потврдува својата зрелост тогаш кога го штити и оној што нема политичка врска, пари, влијание или јавна видливост.
Образованието и културата на припадноста
Нема одржлива државност без образование.
Училиштето не создава само работна сила. Тоа создава граѓани способни да разликуваат факт од манипулација, право од привилегија и патриотизам од пропаганда. Неписменоста во современото време не значи само неможност да се чита и пишува. Таа значи и неспособност да се разбере прочитаното, критички да се процени информацијата и одговорно да се учествува во јавниот живот. Необразованото општество лесно станува плен на политички митови, лажни непријатели и евтини ветувања. Наместо да бара резултати, тоа бара спасители. Наместо институции, создава култови кон личности.
И културата е дел од одбранбениот систем на државата. Таа го чува јазикот, паметењето и чувството дека заедницата не почнува од денешната власт и не завршува со денешниот политички спор. Народ без културна самосвест може формално да има држава, но тешко ќе ја препознае нејзината подлабока смисла. Сепак, културниот идентитет не треба да биде затвор од минатото. Зрелата државност го чува наследството, но не се плаши од иднината. Таа не ја докажува својата посебност преку омраза кон другиот, туку преку сигурност во сопствените вредности.
Економската основа на слободата
Политичката независност е нецелосна без економска способност. Држава во која огромен број луѓе живеат во постојана несигурност тешко може да создаде слободни граѓани. Оној што стравува за работното место, лекувањето или утрешниот оброк е полесно изложен на уцена, клиентелизам и политичка зависност. Затоа економијата не е само прашање на раст, статистика и инвестиции. Таа е и прашање на граѓанско достоинство. Не е важна само големината на создаденото богатство, туку и начинот на кој тоа богатство се создава, распределува и вложува во заедничката иднина.
Државноста бара продуктивна економија, правична конкуренција, заштита на трудот и одговорно управување со јавните ресурси. Ако успехот зависи повеќе од блискоста до власта отколку од знаењето и работата, тогаш пазарот престанува да биде слободен, а државата станува посредник во распределбата на привилегии.
Јавниот денар е материјализирана доверба. Во него се содржани трудот и откажувањето на граѓаните. Затоа неговото неодговорно трошење не е само финансиска грешка. Тоа е морално нарушување на односот меѓу државата и човекот.
Одговорноста како политичка доблест
Државноста не се гради само со права. Таа бара и одговорност. Најнапред од оние што управуваат. Нивната одговорност не завршува со кривичниот закон. Постои и политичка, професионална и морална одговорност. Не секој неуспех е кривично дело, но секој сериозен неуспех треба да има последица.
Во општества без култура на одговорност, оставката се смета за слабост, признавањето грешка за пораз, а критиката за непријателство. Но државата не слабее кога некој функционер ќе замине поради пропуст. Таа слабее кога никој никогаш не заминува, без оглед на последиците.
Одговорност има и граѓанинот. Не може да се бара чесна држава, а истовремено да се прифаќаат ситни услуги, да се оправдуваат „нашите“ злоупотреби и да се почитува законот само кога ни одговара. Државата не е туѓа зграда населена со политичари. Таа е и збир на нашите секојдневни избори.
Корупцијата не почнува само во високите кабинети. Таа се храни и од навиката да се бара пократок пат, познанство, услуга или исклучок. Големата злоупотреба најчесто расте во култура што долго ги оправдувала малите неправди.
Заедничкиот интерес над поделбите
Еден од најдлабоките темели на државноста е способноста да се препознае заедничкиот интерес. Општеството природно има различни партии, етнички заедници, верски уверувања, социјални слоеви и идеолошки погледи. Државноста не бара тие разлики да исчезнат. Таа бара над нив да постои минимум согласност за она што не смее да биде уништено во политичката борба.
Тоа се уставниот поредок, мирот, човечкото достоинство, независноста на институциите, образованието, природните богатства и иднината на следните поколенија.
Кога секоја нова власт ја третира државата како освоен простор, политиката станува продолжение на војната со други средства. Победникот зема сè, поразениот чека можност за одмазда, а институциите се трошат во бескрајната смена на партиски гарнитури.
Зрелата држава не го укинува конфликтот. Таа го сместува во правила. Овозможува остар политички судир, но не дозволува тој да ја разори заедничката куќа.
Паметење без заробеност во минатото
Државноста се потпира и врз историското паметење. Ниедна држава не настанува од празнина. Во нејзините темели се вградени борби, жртви, идеи, порази и стремежи на претходните поколенија. Заборавањето на тој пат ја прави заедницата плитка и лесно подложна на туѓи толкувања.
Но историјата не смее да биде само складиште на навреди. Ако постојано се употребува за создавање страв и омраза, таа престанува да биде учителка и станува политичко оружје. Почитувањето на жртвите не подразбира вечно производство на нови непријатели. Најголемата верност кон оние што се бореле за држава не е во повторувањето на старите пароли, туку во создавањето држава во која нивните потомци ќе сакаат да живеат.
Минатото ни кажува од каде доаѓаме. Државноста се докажува со одговорот на прашањето каде одиме.
Патриотизмот на секојдневието
Патриотизмот често е најгласен во свечените денови, а најпотребен во обичните.
Лесно е да се сака државата во песна. Потешко е да се почитува преку чесно работење, плаќање даноци, чување на јавниот простор, одговорно гласање и неприфаќање на неправдата — дури и кога ја вршат „нашите“.
Вистинскиот патриотизам не бара постојано докажување пред камери. Тој се гледа во наставникот што не се откажува од учениците, лекарот што не прави разлика меѓу пациентите, судијата што не се плаши од моќните, новинарот што не ја продава вистината и службеникот што не бара противуслуга.
Државата ја носат токму тие невидливи столбови — луѓето што ја извршуваат својата должност и тогаш кога никој не им аплаудира.
Државноста како незавршена градба
Темелите на државноста не се поставуваат еднаш засекогаш. Секое поколение ги наследува, ги проверува и повторно ги зацврстува.
Ниту една историска победа не може трајно да ја заштити државата од лошо управување. Ниту едно меѓународно признание не може да ја замени внатрешната доверба. Ниту еден устав не може сам да создаде уставност ако неговиот дух секојдневно се изигрува.
Најопасните пукнатини не се секогаш видливи. Тие почнуваат со навидум мала неправда, со премолчена злоупотреба, со уште едно партиско назначување, со уште еден заминат млад човек кој веќе не верува дека знаењето и трудот нешто значат. Кога таквите пукнатини ќе се соединат, државата можеби сè уште стои, но нејзината внатрешна носивост слабее.
Затоа државноста не е само наследено право. Таа е секојдневна обврска. Не е само прашање дали имаме држава, туку каква држава создаваме. Не е доволно да ги чуваме нејзините граници ако однатре ги уриваме правото, довербата и човечкото достоинство.
Државата е цврста кога институциите не зависат од волјата на поединецот, кога законот не го прашува обвинетиот кому му припаѓа, кога знаењето е поважно од послушноста и кога граѓанинот не мора да се понижува за да го добие она што законски му следува. Сè друго може да биде свеченост, декор и политичка реторика.
Темелот е таму каде што зборот станува правило, правилото — еднаквост, а еднаквоста — доверба.
Само врз таков темел државата може да биде повеќе од територија: да стане заеднички дом што не го наследуваме за да го потрошиме, туку го чуваме за да им го предадеме на оние што допрва доаѓаат.
