Тајван повторно се најде во центарот на најопасната светска геополитичка равенка: односот меѓу САД и Кина. По средбите со кинескиот претседател Шји Џинпинг во Пекинг, Доналд Трамп изјави дека разговарале многу за Тајван, но дека не презел никаква обврска во врска со продажбата на американско оружје за островот. Според него, одлуката ќе биде донесена наскоро, а токму таа неизвесност сега станува главната порака. Reuters објави дека Трамп одбил да каже дали САД би го бранеле Тајван доколку Кина го нападне, нагласувајќи дека „само една личност го знае тоа“.

Домашните медиуми ја пренесоа веста низ неколку агли: DW ја постави темата како можен американски адут во односите со Кина. Трамп изјави дека не сака Америка да оди „15.000 километри за да води војна“. Одговорот на Тајпеј е дека Тајван е независна демократска држава.}

Оружјето како политика, не само како договор

Во прашање не е обична трговска трансакција. Американската продажба на оружје за Тајван е еден од најчувствителните инструменти на американската политика во Индо-Пацификот. Reuters претходно објави дека пакет од околу 14 милијарди долари, кој вклучува напредни пресретнувачки ракети, е подготвен за одобрување од Трамп, додека во декември неговата администрација веќе одобри рекорден пакет од околу 11 милијарди долари.

За Тајван ова оружје е прашање на одвраќање и преживување. За Кина, тоа е мешање во внатрешно прашање и поттикнување на тајванската самостојност. За Трамп, барем според досегашните сигнали, тоа е и безбедносна обврска и преговарачки чип. Токму тука се отвора најчувствителниот дел од приказната: кога одбраната на мала демократија станува дел од голема трговско-стратешка пресметка, неизвесноста веќе не е само дипломатски стил, туку фактор на ризик.

Што му кажал Шји, а што не кажал Трамп

Според извештаите, Шји Џинпинг го предупредил Трамп дека лошото управување со тајванското прашање може да ги однесе американско-кинеските односи во опасна зона, па дури и кон конфликт. Тајван е најчувствителната точка за Пекинг затоа што Кина го смета островот за своја територија и никогаш не се откажала од можноста за употреба на сила.

Трамп, пак, одговорил во свој препознатлив стил: без јасна обврска, без отворена гаранција, но и без целосно отстапување. Тој рече дека не ја поддржува формалната независност на Тајван и дека сака „Тајван да се смири“ и „Кина да се смири“. Негова формулација р дека не сака САД да патуваат 15.000 километри за војна, што е реченица која во Тајпеј сигурно се чита со многу поголема тежина отколку во Вашингтон.

Стратегиската двосмисленост станува стратегиска нервоза

Американската политика кон Тајван долго време се потпира на таканаречена стратегиска двосмисленост: Вашингтон не кажува однапред дали и како би интервенирал при кинески напад, но истовремено го вооружува Тајван и ја одржува способноста да реагира. Таа формула треба да спречи две работи одеднаш: Кина да нападне, а Тајван еднострано да прогласи формална независност.

Но во оваа фаза, двосмисленоста добива понервозен тон. Трамп ја држи одлуката за новата продажба отворена, Пекинг ја зголемува реториката, а Тајпеј мора да чита меѓу редови дали американската поддршка останува цврста или станува предмет на поширока зделка со Кина. Според Taiwan Relations Act, САД треба да му обезбедуваат на Тајван одбранбени средства и услуги во количина што е потребна за доволна самоодбранбена способност. Но законот не е исто што и политичка волја во конкретен момент на криза.

Одговорот на Тајпеј: закана е притисокот од Кина

Тајванската влада реагираше со две пораки. Прво, дека продажбата на оружје од САД е законски и безбедносно утврдена рамка, не прашање што треба да се договара со Пекинг. Второ, дека вистинската закана за мирот не е желбата на Тајванците да го зачуваат својот начин на живот, туку постојаниот кинески воен притисок. Reuters објави дека портпаролката на тајванскиот претседател Лаи Чинг-те, Карен Куо, го нарекла кинескиот воен притисок „единствениот дестабилизирачки фактор“ во Индо-Пацификот.

Тајпеј исто така ја повтори својата долгогодишна позиција дека Република Кина, официјалното име на Тајван, е суверена, независна демократска држава. Ова е реченица што за тајванската јавност звучи како опис на реалноста, а за Пекинг како политичка провокација. Во тоа е суштината на конфликтот: една страна зборува за веќе постоечка самоуправа, друга страна за недовршено национално обединување.

Тајван не сака формална независност, туку статус кво

Најлесно е темата да се сведе на прашањето „независност или обединување“. Но мнозинството Тајванци, според долгогодишните истражувања и политичката реалност, претпочитаат статус кво: без формално прогласување независност што би можело да предизвика кинеска реакција, но и без прифаќање обединување под власт на Пекинг. Reuters објаснува дека Тајван функционира де факто како независна држава – со сопствена влада, војска, валута и пасош – иако има ограничено меѓународно дипломатско признавање.

Токму затоа предупредувањето на Трамп да не се прогласува независност е формално во рамките на досегашната американска политика, но политички звучи поинаку кога доаѓа веднаш по средбата со Шји. Во дипломатскиот јазик не е важна само реченицата, туку и нејзиниот момент. А моментот е таков што Тајван се прашува дали Вашингтон ја користи неговата безбедност како преговарачка монета во разговор со Кина.

Кина ја тестира трпеливоста, САД ја тестираат двосмисленоста

Кинеската војска речиси секојдневно дејствува околу Тајван, а таквиот притисок не престанал ниту за време на посетата на Трамп на Пекинг. Тајвански претставници тврдат дека токму тоа воено вознемирување е реалниот ризик за мирот во Тајванскиот Теснец.

Кина, пак, има друга логика: секоја американска продажба на оружје ја гледа како поддршка за „сепаратизам“, а секоја тајванска изјава за суверенитет како доказ дека статус квото се лизга кон независност. Во таков простор, дури и реченица од интервју, одложена одлука за оружје или дипломатски молк може да има ефект поголем од својот формален текст.

Големата опасност: Тајван како монета за поткусурување

Трамп сака да покаже дека може да преговара со Кина од позиција на сила. Но ако оружениот пакет за Тајван стане „алатка“ во поширока зделка – трговија, технологија, санкции, ретки минерали, Иран или глобални пазари – тогаш сигналот до регионот станува опасно нејасен. Американските сојузници ќе се прашаат дали гаранциите се принципи или преговарачки ставки. Противниците ќе се прашаат до каде може да се притисне Вашингтон.

Во тоа е тежината на оваа вест. Тајван не е само остров. Тој е тест за американската доверливост, кинеската амбиција, азиската безбедносна архитектура и иднината на светот во кој големите сили повторно се обидуваат да ги уредуваат помалите простори според сопствената пресметка.

Светот гледа во теснец што може да стане пукнатина

Тајванскиот Теснец е тесен географски простор, но огромна политичка пукнатина. Во него се преклопуваат демократија, авторитарна моќ, полупроводници, воена рамнотежа, американско-кинеско ривалство, морски патишта и психолошка граница на 21 век. Ако таму се наруши рамнотежата, последиците нема да останат локални.

Засега нема нова војна, нема одлука за откажување од Тајван, нема формална промена на американската политика. Но има нешто што понекогаш е доволно опасно: сомнеж. Сомнеж во тоа колку е цврста американската поддршка. Сомнеж во тоа дали Кина ќе ја прочита воздржаноста како слабост. Сомнеж во тоа дали малите демократии може да бидат ставени на маса во големите преговори.

Затоа одлуката за продажба на оружје на Тајван не е само техничка одлука на Вашингтон. Таа е порака до Пекинг, до Тајпеј, до Јапонија, до американските сојузници и до целиот Индо-Пацифик. Во геополитиката, оружјето некогаш зборува и пред да биде испорачано. А молкот околу него, понекогаш, зборува уште погласно.