Нејзиното име денес стои покрај едно од најголемите медицински откритија на нашето време. Но патот до тоа признание траел речиси четири децении.
Светлана Мојсов, биохемичарка родена во Скопје, има клучна улога во откривањето и разбирањето на хормонот GLP-1 – научна работа што подоцна овозможи развој на нова генерација лекови за дијабетес и дебелина. Токму врз тие сознанија се развиени терапии што денес се познати под имињата „Оземпик“, „Вегови“, „Виктоза“ и „Рибелсус“.
Во септември 2026 година Мојсов конечно дојде во Македонија како научничка чија работа веќе е признаена од најзначајните светски научни институции. Во Охрид разговараше со колеги, студенти и млади истражувачи, а на 28 септември во МАНУ ќе ја одржи пристапната беседа „GLP-1: Хемијата е од суштинско значење – од потенцијален пептид до ефикасни лекови за дијабетес и дебелина“.
Скопјанката што замина во светот на големата наука
Светлана Мојсов е родена на 8 декември 1947 година во Скопје. Таа е ќерка на македонскиот државник и дипломат Лазар Мојсов, поради чија професионална кариера дел од детството го поминала во Белград.
Во 1971 година дипломирала физичка хемија на Универзитетот во Белград, а веќе следната година заминала на докторски студии на Универзитетот „Рокфелер“ во Њујорк. Таму работела во лабораторијата на Роберт Брус Мерифилд, научникот што ја развил методата за синтеза на пептиди во цврста фаза и во 1984 година ја добил Нобеловата награда за хемија.
Под негово менторство, Мојсов ја усовршила вештината што подоцна ќе се покаже како пресудна – создавање чисти синтетички пептиди со кои може прецизно да се испитува нивната биолошка функција.
Докторирала биохемија во 1978 година, а во 1983 година станала член на Ендокринолошката единица во Општата болница во Масачусетс, инструкторка на Медицинскиот факултет на „Харвард“ и прва директорка на лабораторијата за синтеза на пептиди во рамките на Институтот „Хауард Хјуз“.
Токму таму започнала работата што ќе ја промени современата медицина.
Што всушност открила Светлана Мојсов?
GLP-1 е кратенка од glucagon-like peptide-1, односно пептид сличен на глукагонот. Станува збор за хормон што се создава во цревата по внесувањето храна и му сигнализира на панкреасот да ослободи инсулин кога нивото на шеќер во крвта е зголемено.
Во почетокот на осумдесеттите години научниците претпоставувале дека таков пептид постои, но не знаеле која негова форма е биолошки активна, каде точно се создава и што прави во организмот.
Мојсов забележала дека претпоставената молекула на GLP-1 содржи почетна низа од шест аминокиселини што ја нема кај сродните хормони. Таа претпоставила дека вистинската активна форма започнува од седмата аминокиселина и дека наместо 37 има 31 аминокиселина.
За да ја провери идејата, синтетизирала чисти примероци од двете можни форми и создала антитела и методи со кои тие можеле да се разликуваат во биолошкото ткиво. Нејзините експерименти покажале дека пократката форма, позната како GLP-1 (7-37), природно се создава во цревата.
Потоа, во соработка со ендокринолозите Гордон Вир и Џоел Хабенер, покажала дека многу мали количества од овој пептид силно го поттикнуваат панкреасот да ослободува инсулин.
Овие резултати биле објавени во 1987 година во Journal of Clinical Investigation. Со тоа било утврдено дека GLP-1 е долго бараниот инкретин – хормон што се ослободува по јадењето и го поттикнува производството на инсулин.
Од пептид со живот од неколку минути до лек што дејствува цела недела
Природниот GLP-1 многу брзо се разградува во крвта. Неговиот живот се мери во минути, што значи дека во природна форма не можел едноставно да се претвори во практичен долготраен лек.
Но откривањето на неговата активна форма покажало дека механизмот може да биде искористен за лекување. Фармацевтската компанија „Ново Нордиск“ ги лиценцирала патентите на Мојсов и Хабенер, а научничката Лоте Бјере Кнудсен со својот тим со години работела на модифицирање на молекулата за нејзиното дејство да трае подолго.
Од тие истражувања најпрво произлегол лираглутидот, активната состојка во „Виктоза“ и „Саксенда“, а потоа и семаглутидот, познат преку лековите „Оземпик“, „Вегови“ и „Рибелсус“.
Овие терапии не само што помагаат во регулирањето на шеќерот во крвта, туку влијаат врз чувството на ситост и внесувањето храна. Со тоа отворија нов пристап кон третманот на дебелината – состојба што долго време погрешно се сведуваше само на лична дисциплина и волја.
Затоа е неточно Светлана Мојсов да се нарекува единствен творец на „Оземпик“. Но исто толку неточно е нејзиниот придонес да се сведе на споредна лабораториска помош. Таа ја утврдила активната форма на GLP-1 и помогнала да се докаже нејзината биолошка функција – без што подоцнежниот развој на оваа класа лекови не би бил можен.
Откритието било признаено, но не и научничката
Откритието на Мојсов било прифатено и употребено, но нејзиното име со години не го добивало местото што го заслужува.
Универзитетот „Рокфелер“ потврдува дека таа морала да се избори да биде наведена како коавторка на патентите за употребата на GLP-1 во лекувањето дијабетес. Дел од научните текстови и историски прегледи ја изоставувале нејзината работа, иако ги користеле сознанијата произлезени од нејзините истражувања.
Мојсов со години испраќала документација, ги исправала неточните научни записи и барала нејзиниот придонес да биде правилно наведен. Во 2006 година нејзиното име било внесено како коавтор во четири клучни патенти поврзани со GLP-1.
Нејзината борба не била само за лична слава. Во науката авторството определува кој ја создал идејата, кој ја извел клучната работа и врз чии резултати се гради следното откритие. Ако едно име се избрише од тој синџир, се менува и историјата на науката.
Приказната на Мојсов стана и пример за потешкотиите со кои се соочувале многу жени во истражувачките лаборатории – нивната работа била прифаќана, но признанијата, раководните позиции и историската видливост почесто им припаѓале на машките колеги.
Светот конечно почна да ја исправа неправдата
Големиот пресврт во јавното признавање дојде по објавувањето истражувачки текстови за нејзиниот премолчуван придонес. Во 2023 година беше вброена меѓу десетте научници што ја одбележаа годината според списанието „Nature“ и ја доби наградата „ВинФјучр“ за иновации.
Во 2024 година следуваа наградата „Перл Мајстер Грингард“, наградата „Танг“, наградата „Принцезата од Астурија“ и едно од највисоките признанија во медицината – наградата „Ласкер-Дебејки“ за клинички медицински истражувања.
Фондацијата „Ласкер“ ја подели наградата меѓу Светлана Мојсов, Џоел Хабенер и Лоте Бјере Кнудсен. Во образложението прецизно е наведено дека Мојсов и Хабенер ја утврдиле физиолошки активната форма на хормонот, а Кнудсен помогнала тој научен принцип да се претвори во лекови што овозможуваат намалување на телесната тежина.
Во 2025 година Мојсов ја доби и Breakthrough Prize in Life Sciences и беше избрана за членка на Националната академија на науките на САД.
Во 2026 година стана добитничка на наградата „Крал Фејсал“ за медицина и на наградата „Кимберли“ за биохемија и молекуларна генетика. Во мај истата година Универзитетот „Рокфелер“ ја унапреди во истражувачка професорка со именувана професорска позиција, а во септември „Clarivate“ ја прогласи за Citation Laureate – признание што се доделува на научници чие влијание и цитираност ги вбројуваат меѓу можните идни добитници на Нобеловата награда.
Враќањето во Македонија
Во Охрид, Мојсов беше главна предавачка на 28. Конгрес на Сојузот на хемичарите и технолозите на Македонија. Пред околу двесте учесници зборуваше за својот научен пат, за синтезата на пептидите и за експериментите од кои произлегло разбирањето на GLP-1.
Особено значајно беше нејзиното присуство меѓу студентите и младите истражувачи. Наместо далечен лик од светските научни списанија, пред нив стоеше жена родена во Скопје, која почнала со хемија и лабораториска работа, а стигнала до откритие што влијае врз животот на милиони луѓе.
На 28 септември во 12 часот таа ќе одржи пристапно предавање во МАНУ како членка надвор од работниот состав. Според информациите објавени од „360 степени“, за време на престојот во Скопје е предвидено да биде одликувана и со Орденот „8 Септември“ и да биде прогласена за почесна професорка на УКИМ.
Повеќе од приказна за „Оземпик“
Светлана Мојсов често се претставува како „мајката на Оземпик“, бидејќи тоа е најлесниот начин нејзиното име да се поврзе со производ што го познава јавноста. Но нејзината приказна е многу поголема од еден комерцијален лек.
Таа е приказна за фундаменталната наука, во која истражувачот не знае дали неговата работа некогаш ќе стане терапија. Приказна за прецизноста со која една разлика од само шест аминокиселини може да го промени разбирањето на човечкиот метаболизам. И приказна за тоа колку долго може да трае борбата научниот запис да ја признае личноста што го направила клучниот чекор.
Македонија денес има причина да биде горда на Светлана Мојсов. Но вистинската почит не се покажува само со орден, свечена беседа или неколку денови медиумско внимание. Таа се покажува со вложување во лаборатории, со поддршка на младите истражувачи и со создавање услови следната Светлана Мојсов да не мора да замине илјадници километри за да добие можност да го промени светот.
