Полициската акција во Скопје, Тетово и Гевгелија, во која се истражуваат сомненија за криумчарење и коруптивни кривични дела, доби дополнителна димензија откако министерот за здравство Сашо Клековски соопшти дека во нејзиниот фокус се суплементи за потенција. Случајот, освен кривично-правниот аспект, отвора и пошироко прашање: колку е контролиран пазарот на додатоци во исхраната, особено оние што преку интернет и неформални канали се продаваат со ветувања за брз здравствен или сексуален ефект?
Големата полициско-обвинителска акција што се спроведуваше на повеќе локации во Скопје, Тетово и Гевгелија првично беше претставена како истрага против група осомничена за криумчарење стоки и коруптивни кривични дела. Обвинителството потврди дека акцијата ја спроведува Одделот за сузбивање организиран и сериозен криминал при МВР, под раководство на јавен обвинител. Во текот на денот медиумите објавија дека биле вршени претреси на повеќе локации, дека има приведени лица и дека истрагата опфаќа сомненија поврзани со нелегална трговија со лекови, медикаменти и суплементи.
Подоцна министерот за здравство Сашо Клековски внесе важна прецизност во случајот: според информациите што ги изнесе во телевизиско гостување, во центарот на истрагата се производи што се продаваат како суплементи за потенција, а не класични регистрирани лекови.
Со тоа истрагата престанува да биде само приказна за криумчарење. Таа станува и приказна за јавното здравје.
Што точно истражуваат полицијата и Обвинителството?
Според досега објавените информации, полициските службеници постапувале на повеќе од десет локации, а медиумите објавија дека биле приведени најмалку шест лица, додека по други се трагало. Во дел од извештаите се наведува дека меѓу опфатените лица има и вработени во Царинската управа. Објавени беа и информации дека при претреси во правни субјекти во Скопје и Тетово биле пронајдени различни медицински производи и опрема. Сепак, во оваа фаза треба внимателно да се разликуваат официјално потврдените факти од првичните и неофицијални информации.
Официјално е потврдено дека се истражуваат сомненија за криумчарење и коруптивни кривични дела. Деталниот обем на евентуалната криминална структура, улогата на секое од опфатените лица, количината и составот на пронајдените производи и евентуалната вмешаност на службени лица треба да ги утврди истрагата. Сите лица опфатени со постапката се сметаат за невини додека нивната вина не биде утврдена со правосилна судска одлука.
Клековски: Во фокусот се суплементи за потенција
Најважниот дополнителен елемент во приказната дојде од Министерството за здравство. Клековски изјави дека во конкретниот случај не станува збор само за класични лекови, туку за додатоци и препарати што се пласираат како производи за подобрување на потенцијата и други физиолошки функции.
Тоа е значајна разлика. Лекот и додатокот во исхраната не се иста категорија производ.
Според Агенцијата за храна и ветеринарство, додатоците во исхраната се прехранбени производи наменети за дополнување на нормалната исхрана и претставуваат концентрирани извори на нутриенти или други супстанции со нутритивно или физиолошко дејство. Тие можат да се продаваат во форма на таблети, капсули, прашоци, течности и други дозирани облици. Токму тука настанува просторот во кој потрошувачот најлесно може да биде доведен во заблуда.
Капсула во мало пакување може визуелно да изгледа како лек, но правно и регулаторно да биде сосема друга категорија производ. А ако производот воопшто не е регистриран и влегува во земјата преку нелегален канал, тогаш се отвора многу посериозен проблем.
„Природно“ не значи автоматски и безбедно
На пазарот на додатоци за сексуална функција често се користат зборови како „природно“, „билно“, „моќно“, „брзо“ или „без несакани ефекти“. Таквите тврдења може да создадат впечаток дека производот е безопасен само затоа што не се продава како лек. Но тоа не мора да биде така.
Особено ризични се производите со непознато потекло, без јасна декларација, без податоци за производителот и увозникот или оние што се продаваат преку неофицијални интернет-страници, социјални мрежи и директни пораки. Агенцијата за храна и ветеринарство уште претходно ги предупредуваше граѓаните да проверуваат дали додатоците во исхраната што ги купуваат преку интернет се регистрирани и дали продавачот е одобрен или регистриран оператор. АХВ предупредува дека производи од нерегистрирани извори може да бидат небезбедни.
Ова не значи дека додатоците во исхраната како категорија се опасни. Проблемот е непознатиот производ, непознатиот состав и неконтролираниот канал на продажба.
Меѓународните искуства покажуваат и друг ризик – скриени фармаколошки состојки
Дополнителен предупредувачки сигнал доаѓа од меѓународните регулатори.
Американската Администрација за храна и лекови – ФДА во повеќе наврати во 2026 година објавува предупредувања за производи рекламирани како додатоци за сексуално подобрување кај кои лабораториските анализи откриле фармаколошки активни супстанции што воопшто не биле наведени на декларацијата. На птимрт, нс 15. септември годинава ФДА предупреди за производ за сексуално подобрување кај кој лабораториски била откриена супстанција слична на tadalafil, иако таа не била наведена на декларацијата. Кај други производи анализирани годинава биле откривани sildenafil и tadalafil – активни супстанции што се користат во регистрирани лекови за еректилна дисфункција.
Овие меѓународни примери не значат дека суплементите опфатени со актуелната истрага во Македонија ги содржат истите супстанции. За тоа би биле потребни лабораториски анализи и официјални наоди. Но тие покажуваат зошто нелегалниот пазар на вакви производи се смета за потенцијален здравствен ризик.
Кога „суплементот“ може да стане опасен
Најголемиот проблем со недекларирана фармаколошка супстанција е што потрошувачот не знае што внесува во организмот. Тој може да мисли дека зема растителен препарат, а фактички да внесе активна супстанција што има фармаколошко дејство. Таквата ситуација е особено ризична кај луѓе што веќе користат други лекови.
ФДА предупредува дека sildenafil и tadalafil, кога се комбинираат со лекови што содржат нитрати, може да предизвикаат опасно намалување на крвниот притисок. Тоа е особено важно кај лица со кардиоваскуларни заболувања и други хронични состојби. Затоа вистинското прашање не е само дали нешто се продава како „природен суплемент“.
Прашањето е: што навистина има во него?
Црниот пазар има една клучна предност – дискрецијата
Производите за потенција се специфична пазарна категорија. Дел од купувачите сакаат дискреција и избегнуваат разговор со лекар или фармацевт. Токму тоа го прави интернетот особено погоден канал за продажба. Производот може да се нарача преку социјална мрежа, оглас, приватна порака или веб-страница, без посета на аптека и без директен контакт со здравствен професионалец. Но дискрецијата за купувачот истовремено може да биде и предност за нелегалниот продавач. Во таква трговија често е потешко да се утврдат потеклото на производот, условите во кои бил чуван, вистинскиот состав и одговорното правно лице.
Токму затоа борбата против нелегалната трговија со суплементи не може да се сведе само на заплена на неколку кутии или пакувања. Таа бара следење на целиот синџир.
Од граница до Интернет: кој го контролира синџирот?
Доколку истрагата покаже дека производи биле внесувани нелегално од странство, едно од клучните прашања ќе биде како тие ја минувале границата. Доколку биле пласирани преку правни лица, ќе треба да се утврди дали постоела соодветна документација. Доколку се продавале преку интернет, важно е да се утврди кој стоел зад продажбата и каде биле складирани. А ако се потврдат сомненијата дека службени лица помагале во синџирот, случајот ќе добие уште потешка институционална димензија.
Тогаш веќе не би станувало збор само за нелегален трговец, туку за можен систем што овозможувал производот да стигне од границата до купувачот.
Законски пазар наспроти паралелна трговија
Во легалниот систем операторите што работат со храна и додатоци во исхраната подлежат на правила за регистрација, контрола, декларација и безбедност.
АХВ располага со постапки за регистрација и оценување на додатоците во исхраната, а инспекциските служби ги контролираат регистрираните оператори, вклучително и оние што продаваат електронски. Тоа е суштинската разлика меѓу легалниот и црниот пазар.
Кај легалниот производ постои субјект од кој може да се побара одговорност. Кај производот од непознат интернет-профил или неформална продажна мрежа, потрошувачот честопати останува сам ако производот се покаже како неисправен или предизвика несакана реакција.
Не смее суплемент да се продава како чудотворен лек
Проблемот не е само во составот. Проблем може да биде и начинот на рекламирање.
АХВ нагласува дека здравствените и нутритивните тврдења мора да бидат научно поткрепени и дека прехранбен производ не смее да се рекламира со тврдење дека лекува или спречува заболување. Сличен принцип важи и во Европската Унија: здравствените тврдења за храната треба да бидат јасни, точни и научно засновани, а тврдења што можат да го доведат потрошувачот во заблуда не се дозволени. Со други зборови, суплементот не може едноставно да се претвори во „лек“ преку рекламна порака.
Како потрошувачот да препознае сомнителен производ?
Ниту еден поединечен знак сам по себе не докажува дека производот е нелегален или небезбеден, но повеќе предупредувачки сигнали заедно треба да предизвикаат внимателност.
Посебно внимание заслужуваат производи што:
ветуваат моментален или „гарантиран“ ефект;
се претставуваат како целосно природни, а ветуваат дејство споредливо со лек;
немаат јасно наведени производител, увозник и состав;
се продаваат исклучиво преку профили на социјални мрежи или приватни пораки;
немаат декларација на разбирлив јазик;
користат наводни лекарски препораки или сензационални здравствени тврдења;
се испраќаат од непозната адреса или без фискална и друга документација.
Најсигурниот пристап е потрошувачот да провери дали производот и операторот се регистрирани и, особено ако користи терапија или има хронична болест, да се советува со лекар или фармацевт пред употреба.
Акцијата треба да одговори на многу повеќе од прашањето „кој шверцувал“
Актуелната полициска акција допрва треба да покаже колкав бил обемот на мрежата и што точно се внесувало и продавало. Но уште сега случајот отвора низа прашања од јавен интерес:
Од каде потекнувале производите? Дали биле регистрирани? Што содржеле? Како влегувале во земјата? Преку кои канали стигнувале до купувачите? Дали биле рекламирани со недозволени здравствени тврдења? И најважно – дали некој институционално го олеснувал нивното движење?
Одговорите на овие прашања ќе покажат дали станува збор за изолиран случај на криумчарење или за поширока паралелна трговска мрежа.
Здравјето не смее да зависи од анонимна капсула
Суплементите имаат свое место на легалниот пазар и милиони луѓе ги користат без проблем. Токму затоа треба јасно да се одвои легалниот производ од производот со непознато потекло. Кога една капсула се продава без сигурен податок кој ја произвел, што содржи и кој ја контролирал, купувачот всушност не купува само ветување за подобра потенција, повеќе енергија или подобро здравје. Тој купува неизвесност. А кога зад таквиот производ евентуално стојат криумчарење, корупција и нелегална дистрибуција, таа неизвесност станува прашање и за полицијата, и за регулаторите, и за здравствениот систем.
Затоа актуелната истрага треба да заврши не само со одговор на прашањето кој го прекршил законот, туку и со јасна слика за тоа како функционира нелегалниот пазар на вакви производи и каде се слабостите што му овозможуваат да опстојува.
