Мал број компании, несразмерно голема економска тежина
Странски контролираните компании заземаат релативно мал дел од деловната структура во Македонија, но нивната тежина според вработеноста и создадената вредност е многу поголема. Според податоците на Државниот завод за статистика за 2024. година, во деловниот сектор работеле 3.280 странски филијали, односно домашни претпријатија контролирани од странски субјекти. Тие претставувале само 4,7%од претпријатијата, но ангажирале 24,2% од вработените и создавале дури 37% од бруто-додадената вредност во статистичкиот опфат.
Овие три бројки — 4,7%, 24,2% и 37% — можеби најдобро ја покажуваат специфичната структура на странскиот капитал во македонската економија. Странските компании се малцинство според бројот, но во просек се многу поголеми компании, вработуваат значително повеќе луѓе и создаваат поголема економска вредност од просечното претпријатие.
Сепак, важно е статистиката да се чита прецизно. Податокот од 24,2% не значи дека „секој четврти Македонец“ работи во странска компанија. Станува збор за 24,2% од вработените во опфатениот деловен сектор, а не од целото население, ниту од вкупниот број вработени во земјата.
Над 105.000 вработени во странски филијали
Во странските филијали во 2024. година биле ангажирани вкупно 105.151 лица. Нивниот вкупен промет достигнал 802,8 милијарди денари, а создадената додадена вредност изнесувала 183,76 милијарди денари.
Самата структура покажува дека не станува збор само за присуство на странски капитал, туку за компании кои заземаат важни позиции во производството, извозно ориентираните дејности, телекомуникациите, информатичките услуги, трговијата и енергетиката.
За споредба, ДЗС за целиот опфат на структурните деловни статистики за 2024. година наведува бруто-додадена вредност од 497,031 милијарди денари и промет од 2.166,693 милијарди денари. Тоа дополнително ја потврдува високата концентрација на економска активност кај фирмите контролирани од странство.
Преработувачката индустрија е главниот носител
Најголем придонес во додадената вредност што ја создаваат странските филијали има преработувачката индустрија — 35,3%. Следуваат информациите и комуникациите со 16,7% и трговијата на големо и мало и поправката на моторни возила со 11,5%.
Преработувачката индустрија сама по себе опфаќала 381 странски контролирано претпријатие со 51.214 вработени. Тие компании оствариле промет од околу 318,1 милијарди денари и додадена вредност од речиси 64,95 милијарди денари. Практично, речиси половината од сите лица вработени во странските филијали работат токму во производството.
Тоа е особено значајно за македонската економија бидејќи голем дел од странските инвестиции во изминатите децении беа насочени кон индустриски и извозни капацитети. Таквата структура носи работни места, извоз и интеграција во европските производствени синџири, но истовремено ја зголемува чувствителноста на домашното производство на движењата во европската индустрија и на глобалната побарувачка.
ИКТ: помалку компании и работници, висока создадена вредност
Особено интересен е секторот информации и комуникации. Во него работеле 417 странски филијали со 11.466 вработени, кои оствариле околу 30,8 милијарди денари додадена вредност. Тоа покажува дека странскиот капитал во Македонија одамна не е ограничен само на фабрики и производствени погони. Дигиталните услуги, телекомуникациите, софтверот и другите дејности базирани на знаење добиваат сè поголемо значење.
Од економска гледна точка, токму овие сектори се важни бидејќи создавањето поголема вредност со релативно помал број вработени може да придонесе за раст на продуктивноста и на платите — под услов во земјата да остануваат знаењето, кадарот и дел од развојните активности, а компаниите да создаваат посилни врски со домашната деловна мрежа.
Европа убедливо доминира како извор на контролата
Дури 92,8% од странските филијали се контролирани од европски земји. Компаниите под контрола на субјекти од земјите членки на Европската Унија сочинуваат 44,6% од странските филијали, но во нив работат 62,8% од сите вработени во странски контролираните компании и тие создаваат 61,9% од нивната додадена вредност.
Ова ја покажува високата економска поврзаност на Македонија со европскиот пазар. Таа поврзаност не се гледа само преку извозот и увозот, туку и преку сопственичката структура на значаен дел од производствените и услужните капацитети.
Австрија прва според создадената вредност
Според земјата од која доаѓа крајната контрола врз компаниите, најголем удел во додадената вредност на странските филијали имаат компаниите контролирани од Австрија — 17,4%. Следуваат Холандија со 11%, Германија со 9,7% и Обединетото Кралство со 9%.
Тука повторно е потребна статистичка прецизност: Австрија е водечка според учеството во додадената вредност, што не е исто што и тврдењето дека нужно има најголем број компании.
Фактот што меѓу најзначајните земји се Австрија, Германија, Холандија и Обединетото Кралство дополнително ја нагласува поврзаноста на македонскиот приватен сектор со капиталот и пазарите на развиените европски економии.
Што навистина кажуваат бројките?
Најинтересната порака произлегува од односот меѓу бројот на компаниите и нивниот економски резултат.
Само 4,7% од претпријатијата создаваат 37% од додадената вредност и ангажираат речиси четвртина од вработените во опфатениот деловен сектор. Тоа укажува дека странски контролираните компании во просек се многу поголеми и капитално поинтензивни од останатите компании.
Груба пресметка врз основа на објавените агрегатни податоци покажува дека една странска филијала во просек има околу 32-ца вработени, додека просекот кај останатите претпријатија од истиот статистички опфат е околу пет вработени. Тоа не значи дека секоја странска фирма е голема или секоја домашна е мала, туку дека структурата на двете групи значително се разликува.
Слична е сликата и кај создадената вредност по вработен. Од агрегатните податоци произлегува дека странските филијали создаваат околу 1,75 милиони денари додадена вредност по вработен, значително повеќе од проценетиот просек кај останатите фирми во истиот опфат. Ова не е идентично со продуктивност во строга економска смисла, но е добар показател за различната економска структура на компаниите.
Странските инвестиции не се само број на отворени фабрики
Податоците отвораат и пошироко прашање за тоа како треба да се оценува успехот на политиката за странски инвестиции.
Самото отворање работни места е важно, но долгорочниот ефект е многу поголем ако странските компании купуваат производи и услуги од домашните компании, обучуваат кадри, пренесуваат технологии, воспоставуваат истражувачки и развојни функции и создаваат можности домашните фирми да влезат во меѓународните синџири на снабдување.
Тогаш странската инвестиција престанува да биде изолиран производствен остров и станува дел од домашниот економски екосистем.
Од друга страна, големата економска тежина на компаниите под странска контрола покажува и одредена зависност. Ако значаен дел од индустриското производство и извозот е врзан за одлуки што се носат во централи надвор од земјата, глобалните рецесии, промените во автомобилската индустрија, геополитичките нарушувања или преселувањето на производството можат брзо да се пренесат врз домашната економија.
Вистинскиот предизвик е развојот на домашните компании
Затоа суштинското прашање не треба да биде дали Македонија има „премногу“ или „премалку“ странски компании. Многу поважно е дали нивното присуство помага паралелно да расте и домашниот приватен сектор.
Економијата е посилна кога странските инвестиции и домашното претприемништво не функционираат како два одделни света. Потребни се домашни добавувачи способни да ги исполнат меѓународните стандарди, технолошки компании кои можат да продаваат услуги на големите инвеститори, инженерски и истражувачки капацитети и образовен систем што создава квалификувана работна сила.
Во спротивно, земјата може да има голем извоз и значајни странски инвестиции, а сепак само ограничен дел од нивната додадена вредност да се прелева кон пошироката домашна економија.
4,7% што тежат многу повеќе
Податоците за 2024. година даваат впечатлива слика: 3.280 компании контролирани од странство, повеќе од 105 илјади вработени и 183,76 милијарди денари создадена додадена вредност.
Странските филијали се мал дел од вкупниот број компании, но нивната економска тежина е повеќекратно поголема од нивната бројност.
Тоа истовремено е показател за значењето на странскиот капитал и потсетник за главната развојна задача на Македонија: не само да привлекува инвестиции, туку да создава услови во кои домашните компании ќе стануваат поголеми, попродуктивни, технолошки посилни и поспособни да создаваат висока додадена вредност.
Токму тогаш успехот на странските инвестиции нема да се мери само со бројот на фабрики и работни места, туку со тоа колку ја менуваат и ја зајакнуваат целата домашна економија.
