Европски услов или бескрајна дипломатска уцена?

Македонско-бугарскиот спор повторно влезе во истата стара соба, само со нов распоред на столиците. Формално, сè уште се зборува за уставни измени, за преговарачка рамка, за човекови права и за европски процес. Суштински, прашањето е многу подлабоко: дали Македонија треба да влезе во ЕУ како држава со сопствен јазик, историја и духовна вертикала или како земја што постојано ќе треба да ја докажува сопствената легитимност пред соседска политичка комисија?

Поводот е новиот бран изјави од Софија по усвојувањето на извештајот на Европскиот парламент за Македонија. Европскиот парламент го усвои документот со 411 гласа „за“, 120 „против“ и 120 воздржани, при што повторно се нагласува потребата од уставни измени како услов за отворање на првиот преговарачки кластер. Во истиот политички пакет останува и чувствителниот став за работата на историската комисија и формулацијата за „заедничка историја“.

Радев не нуди дијалог, туку европска дисциплина

Бугарскиот премиер Румен Радев не ја исклучи можноста Софија да бара запирање на европските средства за Македонија, одговарајќи дека Бугарија ќе направи „сè“ за да го заштити својот национален интерес. Истовремено, тој порача дека не гледа потреба од средба со македонскиот премиер Христијан Мицкоски бидејќи, според него, Скопје треба да објасни пред Европската Унија како ќе ги исполни критериумите за членство.

Таа порака е поважна од дипломатскиот тон со кој е изговорена. Кога соседна држава вели дека нема што да разговара со Македонија, а истовремено бара европските институции да ја дисциплинираат, тогаш спорот престанува да биде само билатерален. Тој станува тест за самата Европска Унија: дали процесот на проширување е заснован врз правила или врз национални агенди што една членка може да ги внесе во европската рамка како услов без крај?

Во тој контекст, вреди да се потсетиме на веќе отворената македонска дилема: што значат уставни измени ако по нив следуваат нови барања? Panoptikum и претходно ја анализираше истата логика во текстот „Бугарската рамка останува иста: Македонија меѓу уставни измени и гаранции“, каде што јасно се гледа дека Софија не настапува со нова политика, туку со проширена верзија на старата.

Кога историјата станува алатка за политички притисок

Најопасниот дел од оваа фаза не е само уставното условување. Тоа е веќе познато. Новото е поместувањето на фокусот кон историската комисија, кон учебниците, кон „заедничката историја“, а сè почесто и кон црковното наследство. Во бугарските и дел од македонските медиуми повторно се отвора тезата дека следниот фронт би можел да биде Охридската архиепископија и легитимитетот на Македонската православна црква – Охридска архиепископија.

Тука веќе не зборуваме за административен спор. Охридската архиепископија не е само тема за архиви и научни фусноти. Таа е дел од духовната меморија на Македонија, од историската самосвест и од долгата линија на црковен, културен и јазичен континуитет. Токму затоа секој обид таа да се претвори во предмет на политичко присвојување мора да се чита внимателно и трезвено.

За поширокиот историски контекст природна внатрешна врска е текстот „Многувековното наследство на МПЦ – континуитет што не може да се избрише“, кој ја поставува суштинската линија: МПЦ-ОА не почнува од дневната политика, ниту може да биде сведена на нечија дипломатска формулација.

Европската Унија мора да знае што гарантира

Македонија одамна не бара привилегија. Бара предвидливост. Тоа е разликата што во Брисел често се губи зад бирократскиот јазик. Ако една држава направи политички болни отстапки, а потоа секоја нова фаза ја дочекува со нов пакет идентитетски услови, тогаш проблемот не е само во Скопје. Проблемот е во европскиот механизам што дозволува процесот да се претвори во подвижна цел.

Извештајот на Европскиот парламент ја потврдува поддршката на европската перспектива на Македонија, но во исто време го врзува напредокот со уставните измени и со реформите во владеењето на правото, судството и борбата против корупцијата. Тоа се легитимни европски теми. Прашањето е дали во истата рамка смеат да се внесуваат формулации што отвораат простор за идентитетско арбитрирање.

Затоа барањето за гаранции не е антиевропска позиција. Напротив, тоа е барање Европската Унија да биде доследна на сопствените правила. Македонија не може вечно да живее во состојба во која секој нов извештај, секој нов протокол и секоја нова изјава од Софија отвораат уште една врата кон прашања што не треба да бидат предмет на преговори: јазикот, идентитетот, историјата и духовната самобитност.

Македонскиот идентитет не е преговарачка категорија

Софија може да ја нарекува својата позиција европска, историска или правна. Но кога барањата се шират од Уставот кон историјата, од историјата кон црквата, од црквата кон јазикот, тогаш Македонија има право да постави црвена линија. Не како инает, туку како елементарна државна самозаштита.

Во оваа точка е особено важно да не се падне во замката на евтината реторика. Македонија нема потреба од викање, туку од јасна институционална мисла. Нема потреба од антибугарска хистерија, туку од аргументиран отпор кон секоја политика што го оспорува македонското постоење. Разликата меѓу тие две работи е огромна. Првата му помага на противникот. Втората ја брани државата.

Токму затоа оваа тема припаѓа и на поширокиот поим на идентитет, како што е обработено во Panoptikum текстот „Националниот идентитет е паметење, јазик и култура“. Идентитетот не е парола што се вади пред избори. Тој е тивка, долга структура на јазик, паметење, институции, вера, образование и културна самодоверба.

Македонија пред старата лекција: без достоинство нема европски пат

Најлошото што Македонија може да го направи е да ја сведе оваа расправа на дневнопартиски натпревар. Ова не е прашање дали некоја влада е доволно тврда или доволно флексибилна. Ова е прашање дали државата има долгорочна стратегија за сопственото место во Европа.

Европската иднина на Македонија не смее да биде заложник на ничија историска фрустрација. Но и македонскиот идентитет не смее да биде жртва на дипломатски замор. Ако Европа навистина ја сака Македонија во Унијата, тогаш мора да покаже дека членството не значи бришење, прекројување или условно признавање на она што е темелно за еден народ.

Затоа македонската позиција мора да биде мирна, тврда и јасна: реформи – да; владеење на правото – да; европски стандарди – да; добрососедство – да. Но идентитет, јазик, црковно наследство и историско достоинство како предмет на туѓо одобрување – не.

Во спротивно, Македонија нема да биде држава што преговара за членство, туку држава што секој месец повторно полага испит за сопственото постоење.