Собранието на Македонија на вчера и денеска е домаќин на регионална конференција за улогата на парламентите и парламентарниот надзор во процесот на пристапување кон Европската Унија. Во Скопје се собраа претставници од парламентите на Западен Балкан, европските институции и експерти, но суштинското прашање е многу поприземно од вообичаениот дипломатски речник: што се случува со реформите откако ќе престанат да бидат ветување и ќе станат закон?
Токму тука парламентот треба да престане да биде последната станица на законодавната процедура и да стане првата линија на политичка контрола. Европската интеграција не се мери само по бројот на усвоени прописи, отворени поглавја или одржани конференции. Се мери по тоа дали институциите го прават она што го запишале, дали јавните пари се трошат под надзор и дали власта може да биде повикана да објасни зошто нешто доцни, не функционира или останува само на хартија.
Третата регионална конференција е поддржана од Германското сојузно министерство за економска соработка и развој преку Германското друштво за меѓународна соработка – GIZ, во рамките на регионалната мрежа на секретаријатите на парламентарните комисии задолжени за европска интеграција. Таа мрежа е дел од поширокиот проект на GIZ за регионална соработка за интеграција во ЕУ, со цел институциите од Западен Балкан да разменуваат практики и механизми за работа во пристапниот процес.
Законот е почеток, не доказ за реформа
Една од поважните пораки од конференцијата е токму онаа што најчесто се губи во домашната политичка комуникација: усогласувањето со европското законодавство е неопходно, но тоа не е исто што и успешна реформа. Државата може да донесе добар закон и сепак да продолжи да живее според старите навики, старите центри на моќ и старите институционални рефлекси.
Потпретседателот на Собранието и претседател на Комисијата за европски прашања Антонио Милошоски оцени дека транспонирањето на европското право напредува, додека вистинскиот предизвик е неговата примена. Во тоа има важна разлика. Закон што постои само во „Службен весник“ не ја менува државата. Ја менува закон што институциите го применуваат и за чија примена некој одговара.
Затоа и темите на конференцијата одат подалеку од европската терминологија: законодавна и надзорна функција, парламентарна дипломатија, административни капацитети, транспарентност, комуникација со јавноста и следење на Реформската агенда.
Ако Владата сама ја контролира реформата, контролата е само збор
Министерот за европски прашања Беким Сали го постави прашањето уште појасно: евроинтеграцијата не може да ја води само Владата. Собранието мора да има реална надзорна улога, да ги следи обврските, да ги препознава доцнењата и да бара мерливи резултати. Парламентот не смее да остане на маргините на реформскиот процес.
Тоа е повеќе од институционална пристојност. Ако извршната власт ги предлага реформите, ги спроведува, а потоа и самата го оценува нивниот успех, тогаш политичкиот надзор е сведен на самоконтрола. Парламентот постои токму за таквата логика да не стане нормална.
Сали предупреди и на една друга опасност – брзината да стане поважна од квалитетот. Во пристапниот процес лесно може да се создаде статистика на напредок: број на закони, стратегии, акциски планови, состаноци. Многу потешко е да се покаже што од тоа функционира во судството, администрацијата, јавните услуги, контролата на трошењето и секојдневниот однос на институциите кон граѓанинот.
Европскиот консензус вреди само ако преживее избори
На конференцијата беше отворена и темата за меѓупартискиот дијалог. Претставникот на германската амбасада Јан-Аксел Фос укажа дека парламентот е местото каде различните политички позиции треба да се судрат, но и да најдат минимум заедничка насока кога станува збор за стратешки процес како членството во ЕУ.
Тоа звучи очигледно, сè додека не се спореди со политичката практика. Европскиот консензус е лесен додека останува декларација. Станува сериозен дури кога власта треба да прифати контрола, опозицијата одговорност, а двете страни да признаат дека не секое европско прашање мора да биде уште една сцена за дневнополитичка пресметка.
Се издвојува пораката дека меѓупартискиот дијалог во парламентарните клупи е неопходен за земја што сака да стане членка на Унијата. Но трајноста на тој дијалог ќе се мери не по изјавите на конференции, туку по однесувањето кога политичката цена на компромисот ќе стане реална.
Регионалната соработка мора да слезе од говорницата
Дел од дискусијата беше посветен и на регионалната соработка, со учество на Маја Рибар-Саркиновиќ од Советот за регионална соработка и Ана Крстиновска од Естима. Темата не е споредна. Западен Балкан со години произведува декларации за соработка, заеднички агенди и политички ветувања. Вистинската вредност почнува тогаш кога тие договори ќе влезат во националните буџети, закони и институционални обврски.
Советот за регионална соработка веќе ја има отворено темата за посилно учество на парламентите во регионалните процеси. Тоа е логичен чекор: ако владите договараат, а парламентите само потврдуваат, тогаш половина од демократскиот процес останува формалност.
Конференцијата во Скопје затоа вреди најмногу ако успее да излезе од јазикот на протоколот. Македонија одамна нема недостиг од европски декларации. Има недостиг од институционална навика власта да биде проверувана, реформата да биде мерена, а одговорноста да има име и рок.
На 10 септември разговорите продолжуваат со теми поврзани со парламентарниот надзор врз Реформската агенда и со можните новини во процесот на проширување на ЕУ.
Едно од најважните прашања е: дали парламентарниот надзор ќе остане тема на конференција или ќе стане секојдневна политичка практика.
