Едно растение го нарекуваме „дрво на парите“, друго го ставаме во спалната соба за љубов и хармонија, а за трето читаме дека го прочистува воздухот додека спиеме. Собните растенија одамна престанаа да бидат само зелен украс – околу нив се наталожиле народни верувања, фенг шуи симболика и, во поново време, здравствени тврдења што лесно се пренесуваат од еден текст во друг.
Проблемот е што во таа мешавина лесно се губи границата меѓу симболиката и фактите. Красулата навистина може да биде прекрасно растение за домот, но не може да ја зголеми состојбата на банкарската сметка. Зелениот крин може да отстранува одредени загадувачи во лабораториски услови, но една саксија нема да работи како прочистувач на воздух. А цвет што за некого претставува љубов може да има значење токму затоа што ние сме му го дале.
Красула и замиокулкас – од каде доаѓа приказната за „растенијата на парите“?
Меѓу најпознатите растенија околу кои се создала симболика на богатство е красулата. Нејзините месести, заоблени листови потсетуваат на монети, па оттука доаѓа и популарното име „дрво на парите“. Во верувањата поврзани со растенијата што носат пари и среќа се среќава и советот красулата да се одгледува во одредена боја на сад или да се постави на посебно место во домот. Тоа припаѓа во сферата на традицијата и симболиката, а не во ботаниката.
Слична приказна го следи и замиокулкасот – Zamioculcas zamiifolia. Поради неговите цврсти, сјајни зелени листови во некои традиции е познат и како „доларско растение“. Неговата вистинска предност е многу попрактична: станува збор за отпорно собно растение што добро поднесува периоди со помалку вода и не бара постојано внимание. Тоа можеби нема да донесе богатство, но може да му донесе зеленило и на човек што редовно заборава каде ја оставил кантата за полевање.
Слично функционира и симболиката на растенијата што се поврзуваат со љубовта. Рози, кали, камелии, хибискус, антуриум и други цветни видови со векови добивале различни значења во различни култури. Во популарните верувања за љубов, нежност и позитивна енергија дури се среќаваат и ритуали со месечева светлина и сушени цветови. Таквите обичаи можат да бидат интересен дел од културната историја, но нема научна основа за тврдењето дека растението само по себе може да предизвика љубов, да спречи кавга или да ја „исчисти“ негативната енергија.
NASA, зелениот крин и митот за саксијата што го прочистува домот
Посложена е приказната за растенијата и воздухот. Тврдењата дека зелениот крин, сансеверијата и други видови можат да ги отстрануваат формалдехидот и другите испарливи органски соединенија не се измислени од почеток до крај. Дел од нив водат до познато истражување на NASA од 1989. година во кое било испитувано како растенијата влијаат врз бензен, трихлороетилен и формалдехид во контролирани услови.
Но тука е важен зборот „контролирани“. Растенијата биле тестирани во мали, затворени комори. Дом со прозорци, врати, мебел, луѓе, струење на воздух и постојана размена со надворешната средина е сосема поинаков систем. Токму затоа тврдењата дека еден зелен крин може да отстрани огромен процент од формалдехидот во вашата спална соба звучат многу посилно отколку што дозволуваат доказите.
Анализа објавена во Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology, која ги споредила резултатите од 12 претходни студии, покажала колку е голема разликата меѓу лабораторијата и реалниот дом. Според пресметките на авторите, би биле потребни приближно 10 до 1.000 растенија на квадратен метар за нивното отстранување на испарливите органски соединенија да се изедначи со вообичаената размена на воздух во една зграда. Со други зборови, проветрувањето е далеку поефикасно од неколку саксии на прозорецот.
Затоа и тврдењата дека одредено растение ќе го „лекува“ домот додека спиеме, какви што се среќаваат во популарните совети за растенија во спалната соба, треба да се читаат со резерва. Растението може да биде одличен дел од просторот. Не е замена за проветрување, контрола на влагата или вистински систем за филтрација.
Тогаш што навистина добиваме од зеленилото во домот?
Тука приказната станува поинтересна затоа што на растенијата воопшто не им е потребна магија за да бидат корисни.
Кралското хортикултурно друштво во Велика Британија посочува дека најубедливите придобивки од собните растенија се поврзани со чувството на благосостојба, расположението, намалувањето на стресот и начинот на кој го доживуваме просторот. Ефектот врз квалитетот на воздухот постои во одредени експериментални услови, но во обичен дом е ограничен, а проветрувањето и отстранувањето на изворите на загадување остануваат поефикасни мерки. Прегледот на RHS за собните растенија и човековата благосостојба токму затоа става поголем акцент врз психолошките отколку врз спектакуларните „прочистувачки“ ефекти.
И тука има потреба од мера. Научен преглед на истражувањата за собните растенија и менталното здравје нашол претежно поволни асоцијации со помал стрес, помалку негативни емоции и подобра психолошка состојба, но авторите истовремено предупредуваат дека бројот на квалитетни епидемиолошки студии сѐ уште е мал. Значи, зеленилото може да помогне во начинот на кој се чувствуваме во просторот, но не треба да му припишуваме терапевтски моќи што науката сѐ уште не ги потврдила.
Најдоброто растение е она што ќе остане живо – и што ви се допаѓа
Интересно е што истражување на RHS и Универзитетот во Рединг покажало дека луѓето најпозитивно реагираат на здрави, зелени и визуелно бујни растенија. Во испитувањето со 520 учесници, меѓу подобро оценетите биле фикусот, потосот и палмите, додека запуштено растение со оштетени листови предизвикувало многу понегативни реакции. Тоа е едноставна, но корисна порака: ефектот на зеленилото врз просторот зависи и од тоа како изгледа и како се грижиме за него.
Затоа, ако сакате красула бидејќи за вас симболизира напредок – одгледувајте ја. Ако цветна кала, антуриум или роза ве потсетува на некого што го сакате – таквото значење е реално затоа што е лично. Ако сакате подобар воздух, отворете ги прозорците кога условите го дозволуваат, отстранете ги изворите на загадување и не очекувајте една саксија да ја замени вентилацијата.
А растението нека ја прави онаа работа во која навистина е добро: нека расте, нека го менува просторот и нека внесува малку живо зеленило меѓу предметите што никогаш нема да пуштат нов лист.
