Постојат луѓе кои патуваат за да видат што повеќе места и луѓе што патуваат за подобро да го видат животот. Првите собираат растојанија; вторите собираат искуства што ги менуваат. Светскиот патник може да биде и едното и другото, но неговата вистинска авантура не се мери само со бројот на преминати граници. Таа започнува кога ќе сфати дека секој непознат град има свој ритам, секој дом свои правила, а секој човек приказна што не може да се прочита од прв поглед.
На карта патувањето изгледа едноставно: линија меѓу две точки. Во стварноста, тоа е низа средби со она што не можеме однапред да го испланираме. Возот доцни. Јазикот не го знаеме. Улицата што сме ја барале одеднаш завршува пред затворена врата. Некој ни помага без да нè познава; некој друг нè разбира погрешно. Токму во тие мигови се открива дали сме понеле само багаж или и подготвеност да учиме.
Културна емпатија: да се разбере пред да се пресуди
Културната емпатија е можеби најважната особина на светскиот патник. Таа не значи дека мора да се согласиме со сè што ќе сретнеме. Значи дека пред да пресудиме, се обидуваме да разбереме. Обичајот што нам ни изгледа чуден, за некого е спомен од детството. Храната што не би ја избрале, на нечија семејна трпеза е израз на гостопримство. Молкот што го толкуваме како студенило можеби е знак на почит. Патникот учи да ја одложи брзата оценка и да праша: „Што значи ова за луѓето што живеат тука?“
Таквата емпатија има и граница што не смее да се заборави: туѓата култура не е сценографија за нашето доживување. Местото што го посетуваме е нечиј дом. Луѓето не се живи експонати, а нивната сиромаштија, вера или различност не се украс за нашата приказна. Светскиот патник не станува побогат така што ги присвојува туѓите животи, туку така што им пристапува со внимание и достоинство.
Ибн Батута и Марко Поло: светот низ очите на патописецот
Во историјата има патници чии авантури ја поттикнуваат имагинацијата, но и нè повикуваат да размислиме како гледале на светот. Во XIV век, Ибн Батута тргнал од Танжер на аџилак во Мека. Патувањето, кое можело да заврши со неговото враќање дома, се продолжило речиси три децении низ големи делови од Африка и Азија. Неговиот живот станал пат низ различни градови, дворови и заедници. Читајќи за него, не ја гледаме само смелоста да се тргне далеку. Ја гледаме и човечката потреба да се споредува познатото со непознатото, постојано да се учи како живеат другите. Неговите забелешки, како и секој патопис, треба да ги читаме и со свест за времето и погледот на авторот.
Марко Поло е друга слика на таа средба меѓу далечните светови. Неговото патување од Венеција кон Азија и приказните за престојот во дворот на Кублај Кан ја разбудиле европската љубопитност за земји што многумина тогаш ги познавале само од слух. Но и неговата приказна нè потсетува на нешто суштинско: патописот не е самиот свет. Тој е светот виден низ очите, интересите и ограничувањата на еден човек. Затоа добриот читател на патувања, исто како добриот патник, ги слуша приказните со љубопитност, но и со прашања.
Флексибилност и снаодливост кога патот ќе се смени
Ако емпатијата ни помага да го разбереме непознатото, флексибилноста и снаодливоста ни помагаат да живееме со него. Човек може внимателно да го испланира секој ден од патувањето, но не може да го обврзе светот да се придржува до планот. Понекогаш најдобриот распоред пропаѓа поради дожд. Понекогаш погрешниот автобус нè носи во место за кое не сме ни слушнале. Не секое отстапување е добредојдена авантура; некои носат страв, трошок и вистински ризик. Снаодливоста затоа не е романтично славење на тешкотиите. Таа е способност мирно да ја процениме ситуацијата, да побараме помош, да го смениме правецот и да продолжиме кога тоа е разумно.
Во приказната на Александра Давид-Неел, оваа способност добива впечатлив облик. Француската истражувачка и писателка, заедно со својот сопатник Афур Јонгден, стигнала во Ласа во 1924 година, патувајќи маскирана низ Тибет. Зад кратката реченица „стигнала во Ласа“ стојат долг пат, неизвесност и потреба постојано да се приспособува. Нејзината авантура не била само освојување далечна точка на картата. Таа била и истрајно барање знаење за духовни и културни традиции што ја привлекувале.
Сосема поинаква, а подеднакво впечатлива е авантурата на новинарката Нели Блај. Во 1889 година тргнала на пат околу светот, поттикната од романот Пат околу светот за осумдесет дена на Жил Верн. Се вратила по 72 дена. Нејзиниот подвиг бил трка со времето, со бродски и железнички врски и со очекувањата на добата за тоа што може самостојно да направи една жена. Во нејзината приказна снаодливоста е практична доблест: да ја искористиш можноста што се отвора, да се справиш со доцнењето и да не дозволиш туѓите сомнежи да го одредат крајот на патот.
Живот во сегашноста: да се доживее мигот
Сепак, патувањето не е вредно само кога ќе заврши со подвиг што ќе влезе во книга. Не мора да се обиколи Земјата за да се почувствува нејзината големина. Понекогаш е доволно да седнеме на непознат плоштад, да го оставиме телефонот во џебот и да го слушнеме градот. Чекорите на минувачите, разговорот што не го разбираме, светлината на прозорците, начинот на кој некој го поздравува соседот — сето тоа ни кажува дека животот се случува и надвор од нашите навики.
Тука се појавува третата особина на светскиот патник: животот во сегашноста. Таа често се меша со безгрижност, но не е исто. Да се биде присутен не значи да се заборави одговорноста или да се патува без подготовка. Значи да не го поминеме целиот пат размислувајќи само за следната станица. Човек може да стои пред море и да гледа единствено во фотографијата што штотуку ја снимил. Може да разговара со жител на непознато место, а во мислите веќе да го составува својот впечатлив расказ. Присутноста бара потешко нешто: да го оставиме мигот да биде искуство пред да стане спомен.
Во таа смисла, големите историски патници и обичниот човек што првпат влегува во туѓ град се поблиски отколку што изгледа. И едните и другите мора да излезат од сигурноста на сопственото знаење. Мора да прифатат дека нема веднаш да разберат сè. Мора да решат кога да прашаат, кога да слушаат и кога да го променат планот. Светот не им ветува постојано убави глетки и срдечни средби. Но им нуди можност секоја вистинска средба да ги направи повнимателни.
Патувањето продолжува и по враќањето
Патувањето, се разбира, не го прави човек автоматски отворен. Може да се посетат десетици земји, а никаде да не се излезе од сопствените предрасуди. Може и да се остане блиску до дома, а длабоко да се разберат луѓе што живеат поинаку. Затоа светскиот патник не е титула што се добива со печати во пасошот. Тоа е начин на гледање: со љубопитност без надменост, со храброст без непромисленост и со внимание за она што се случува токму сега.
Кога се враќа дома, таквиот патник не се враќа како човек што „го видел светот“. Светот е преголем за тоа тврдење. Се враќа со поскромно и повредно сознание: дека неговиот начин на живот не е единствениот можен. Дека зад секоја граница продолжува нечија секојдневност, со грижи и радости слични на неговите. И дека понекогаш најдолгото патување е она од брзиот суд до вистинското разбирање.
Авантурите на Ибн Батута, Марко Поло, Александра Давид-Неел и Нели Блај остануваат незаборавни по своите далечини и необични околности. Но нивните приказни денес можат да нè поттикнат на нешто поблиско и подостижно: да го пречекаме непознатото со отворен ум, да останеме прибрани кога патот ќе се смени и да не го пропуштиме животот додека брзаме кон следното место. Тогаш патувањето не завршува со враќањето. Тоа продолжува во начинот на кој ги гледаме луѓето, светот и самите себе.
