Во центарот на Скопје денес има спомен-плоча што лесно може да се помине без човек да застане. Таа го означува местото каде некогаш се наоѓала куќата во која на 26 август 1910 година се родила Агнес Гонџа Бојаџиу. Тогаш Скопје било дел од Отоманското Царство, а никој околу новороденото девојче не можел да претпостави дека неговото име еден ден ќе стане препознатливо од Европа до Индија, од Ватикан до Нобеловиот комитет.
Светот подоцна ќе ја запознае како Мајка Тереза. Нејзиниот живот најчесто го поврзуваме со Калкута, со белото сари со сини рабови и со работата меѓу сиромашните, болните и луѓето оставени без нега. Но првите осумнаесет години од нејзината приказна му припаѓаат на Скопје. Тука растела, тука била крстена, тука го минала детството и токму од овој град во 1928 година заминала на пат од кој никогаш повеќе нема трајно да се врати.
Гонџа од Скопје пред да стане Тереза
Според биографијата на Нобеловата фондација, Агнес Гонџа Бојаџиу е родена на 26 август, а крстена е следниот ден, на 27 август. Потекнувала од католичко албанско семејство, како најмало дете на Никола и Дране Бојаџиу. Нејзиниот татко починал додека таа била уште дете, па семејството во голема мера се потпирало на мајката, која имала силно религиозно воспитување и била позната по тоа што им помагала на сиромашните.
Токму ова скопско детство подоцна често ќе се чита како првата подготовка за она што следувало. На дванаесетгодишна возраст, според нејзините подоцнежни сведоштва, почувствувала дека сака да се посвети на религиозен живот и мисионерска работа. Одлуката станала конечна неколку години подоцна. Во 1928, на осумнаесет години, го напуштила семејството и Скопје и заминала во Ирска, каде им се приклучила на сестрите од Лорето.
Тоа заминување денес изгледа речиси како почеток на однапред напишана биографија, но во реалноста било огромен чекор за една осумнаесетгодишна девојка од Балканот. По краток престој и подготовка во Ирска, заминала за Индија. Таму го добила името Тереза и започнала да работи како учителка во Калкута. Во следните години станала и директорка на училиштето. Нејзиниот живот, барем однадвор, веќе имал јасен и стабилен правец.
Еден повик што ѝ го сменил целиот живот
Пресвртот дошол во 1946 година. Мајка Тереза подоцна го опишувала тој момент како „повик во повикот“ – убедување дека треба да го напушти релативно безбедниот живот во училиштето и директно да работи со најсиромашните луѓе на улиците и во сиромашните квартови на Калкута. По добивањето дозвола, во 1948 година излегла од манастирското училиште и почнала работа меѓу луѓето кои често немале ниту дом, ниту здравствена нега, ниту некој што би се грижел за нив.
Две години подоцна, на 7 октомври 1950 година, Светата столица дала дозвола за создавање на новиот ред „Мисионери на милосрдието“. Ватиканската биографија на Мајка Тереза го опишува редот како заедница создадена за служба на „најсиромашните меѓу сиромашните“. Во Калкута почнале да се отвораат домови за луѓе на крајот од животот, сиропиталишта и центри за болни и напуштени лица, а мисијата постепено се проширила далеку над границите на Индија.
До крајот на нејзиниот живот „Мисионерите на милосрдието“ веќе биле присутни во голем број земји. Она што започнало како работа на една жена меѓу сиромашните квартови во Калкута се претворило во меѓународна верска и хуманитарна организација. Мајка Тереза во меѓувреме станала глобално препознатливо лице, иако самата продолжувала да се појавува во истото едноставно бело сари и со речник што повеќе зборувал за конкретниот човек пред неа отколку за големи политички проекти.
Нобеловата награда и идејата дека мирот почнува со човечкото достоинство
Во 1979 година стигнало и најголемото светско признание. Норвешкиот Нобелов комитет ѝ ја доделил Нобеловата награда за мир „за нејзината работа во носењето помош на човештвото што страда“. Во образложението особено биле нагласени нејзината работа со децата, бегалците, сиромашните и луѓето оставени на маргините, но и ставот дека секој човек, без разлика во каква состојба се наоѓа, има сопствено достоинство.
Нејзиниот пристап бил многу поразличен од она што вообичаено го поврзуваме со добитник на Нобелова награда за мир. Таа не потпишувала мировни договори и не преговарала меѓу држави. Работела со поединци – со луѓе без дом, со болни и со оние што умирале сами. Токму затоа Нобеловиот комитет го поставил прашањето на мирот на многу човечко ниво: општество во кое човечкото достоинство се почитува и кај најслабите е поинаков вид мир од оној што едноставно значи отсуство на војна.
Како и кај многу личности што стануваат глобални симболи, нејзиното наследство не останало без критика. Во подоцнежните години се отворале прашања за медицинските услови во некои од нејзините установи, пристапот кон ублажувањето на болката, нејзините конзервативни ставови за абортусот и односот кон богати и контроверзни донатори. Дури и Нобеловата фондација денес во својот историски преглед ги бележи овие критики. Тоа, сепак, не го менува фактот дека организацијата што ја создала и нејзината работа меѓу луѓето кои другите најчесто ги заобиколувале оставиле огромна трага во 20 век.
Светицата од Скопје
Мајка Тереза починала во Калкута на 5 септември 1997 година, на 87-годишна возраст. Само шест години подоцна папата Јован Павле II ја прогласил за блажена, а на 4 септември 2016 година папата Франциск ја канонизирал како Света Тереза од Калкута. Така девојчето родено во Скопје во 1910 година, по живот поминат главно во Индија, станало светица на Католичката црква. Нобеловата фондација ја следи целата линија од нејзиното раѓање и заминувањето од Скопје до канонизацијата во 2016 година.
Во Скопје нејзината врска со градот и денес е видлива, иако тука постои една честа забуна. Денешната Спомен-куќа на Мајка Тереза не е нејзината родна куќа. Родниот дом се наоѓал во близина на денешниот плоштад Македонија и не е зачуван. Спомен-куќата, отворена во 2009 година на улицата Македонија, е изградена на местото каде некогаш се наоѓала католичката црква „Пресвето Срце Исусово“, црквата во која Гонџа била крстена. Во неа денес се чуваат документи, фотографии и предмети поврзани со нејзиниот живот.
Токму затоа за Скопје 26 август не е само уште еден датум од биографија на славна личност. Градот е почетната точка на живот што подоцна ќе се врзе за Индија и ќе стане дел од светската историја. Мајка Тереза ќе добие индиско државјанство, Нобелова награда, светска слава и на крај статус на светица, но првите осумнаесет години – годините во кои се создава човекот пред светот воопшто да дознае за него – ги поминала токму овде.
Понекогаш е тешко да се поврзе глобалниот симбол со конкретен град и конкретно детство. Мајка Тереза ја гледаме на фотографии од Калкута, меѓу сиромашните, со светски лидери или на церемонијата за Нобеловата награда. Но пред сето тоа имало девојче по име Гонџа кое растело во Скопје. На 26 август, можеби токму од таму вреди да почне приказната.
