Вредностите не се големи зборови за свечени пригоди. Тие се начинот на кој разговараме, работиме, се однесуваме кон послабиот, го исполнуваме дадениот збор и постапуваме тогаш кога никој не нè гледа. Токму секојдневието е најточниот испит на човечкиот карактер.
Животот најчесто не се случува во големите мигови.
Не во свечените говори, ниту во историските пресврти, ниту во оние ретки денови што подоцна ги паметиме како пресудни. Најголемиот дел од животот се случува во обичноста: во начинот на кој стануваме наутро, како разговараме со најблиските, како се однесуваме кон непознат човек, како работиме кога никој не нè надгледува и како постапуваме кога можеме да избереме полесен, но неправеден пат.
Токму таму, во секојдневието, вредностите престануваат да бидат убави зборови и стануваат начин на живеење.
Вредностите не се она што го кажуваме, туку она што го правиме
Лесно е човек да зборува за чесноста, достоинството, почитта, одговорноста, солидарноста, правичноста, толеранцијата и човечноста. Многу потешко е тие да се живеат секој ден.
Вредностите не се украс на карактерот што го покажуваме само во пригодни моменти. Тие се неговата внатрешна конструкција. Ако таа конструкција е цврста, човекот останува свој и кога е набљудуван и кога е сам, и кога од исправната постапка има корист и кога за неа треба да плати цена.
Токму затоа секојдневието е најстрогиот испит на вредностите. Во него најчесто нема публика.
Никој можеби нема да забележи дека сме го вратиле туѓото што случајно се нашло кај нас. Никој нема да ни додели признание затоа што не сме го понижиле послабиот, затоа што сме го почитувале дадениот збор или затоа што сме признале сопствена грешка. Таквите навидум мали одлуки, повторувани од ден во ден, го создаваат човекот многу повеќе отколку сите негови јавни изјави за тоа каков сака да биде.
Карактерот најјасно се гледа кога нема сведоци
Чесноста не почнува пред суд, туку во обичниот разговор. Таа започнува кога одбиваме да излажеме дури и тогаш кога лагата би ни била корисна. Почитта не започнува со декларации за човековото достоинство, туку со начинот на кој му се обраќаме на човекот од кого ништо не ни зависи. Одговорноста не се покажува само кога некој има висока функција или голема професионална обврска. Таа започнува со најмалото ветување што сме го дале и со најобичната задача што сме ја презеле. Човекот можеби најдобро се препознава според тоа како постапува кога е уверен дека никој нема да го повика на одговорност. Тогаш се гледа дали чесноста е уверување или само стратегија.
Кога користа станува поважна од исправноста
Современиот човек живее под силен притисок на брзината, конкуренцијата и успехот. Постојано нè прашуваат што сме постигнале, колку заработуваме, каде сме стигнале, колку сме видливи, колку сме влијателни и колку сме „успешни“. Многу поретко се поставува прашањето: како стигнавме таму?
Сè почесто прашуваме што ни се исплаќа, а сè поретко што е исправно. Тоа е една од тивките морални кризи на современиот живот.
Материјалната сигурност е важна. Парите не се непотребни, а пристојниот живот, економската независност и можноста човекот да се грижи за себе и за семејството се суштински дел од човечкото достоинство.
Проблемот започнува кога средството станува цел. Кога заработката станува поважна од начинот на кој е стекната. Кога позицијата станува поважна од заслугата. Кога успехот станува поважен од карактерот. Кога човекот почнува да ја мери сопствената вредност исклучиво преку она што го поседува.
Човек може да има многу, а сепак да биде сиромашен во она што не може да се купи.
Не сè што е можно е и исправно
Вредностите ја поставуваат онаа граница која законот не може секогаш да ја постави. Тие нè предупредуваат дека не сè што можеме да направиме треба и да го направиме. Не сè што формално е дозволено е нужно морално оправдано. Не сè што носи добивка носи и достоинство. Не сè што е популарно е вредно. Не сè што го прават многумина станува исправно само затоа што станало вообичаено.
Постојат ситуации во кои човекот мора сам да одлучи што нема да направи, дури и ако би можел да помине неказнето. Таму започнува личната етика.
Животот со вредности има цена
Понекогаш е полесно да се премолчи неправдата. Полесно е да се прифати компромисот. Полесно е да се оди со мнозинството. Полесно е да се возврати со навреда. Полесно е да се земе она што можеме да го земеме, иако знаеме дека не ни припаѓа.
Затоа животот со вредности понекогаш е потежок. Тој бара воздржување таму каде што искушението нуди брза корист. Бара трпение кога сме навредени. Бара смиреност кога сме испровоцирани. Бара храброст кога мнозинството молчи. Бара искреност кога прикривањето би било поудобно.
Вредностите имаат цена. Нивното отсуство има уште поголема.
Општество без доверба е општество со висока цена
Кога луѓето ќе престанат да веруваат во чесноста, зборот, правдата и заемната почит, општеството не исчезнува преку ноќ. Институциите остануваат. Законите остануваат. Компаниите работат. Улиците се полни. Администрацијата функционира.
Но исчезнува нешто помалку видливо, а многу поважно: довербата. А без доверба, секојдневниот живот станува потежок. Ако не му веруваме на продавачот, институцијата, работодавецот, лекарот, политичарот, новинарот, наставникот, соседот или деловниот партнер, мораме постојано да се заштитуваме.
Секој договор станува потенцијална стапица. Секое ветување – можна измама. Секој документ – нешто што треба повторно да се проверува. Секоја институционална одлука – повод за сомнеж. Затоа вредностите не се само приватна работа. Тие се општествен капитал.
Малите постапки создаваат голема општествена култура
Една чесна постапка можеби изгледа мала, но илјадници такви постапки создаваат средина во која луѓето можат да си веруваат. И обратно. Илјадници мали измами, неправди, навреди, злоупотреби и неодговорности со текот на времето создаваат култура во која луѓето престануваат да очекуваат добро од другиот.
Општеството не се распаѓа само поради големите скандали. Понекогаш се распаѓа преку милиони мали отстапувања од принципите што постепено стануваат нормални. „Сите така прават“ е една од најопасните реченици во моралниот речник. Бидејќи ако неправилното стане масовно, тоа не станува исправно. Само станува масовно.
Почитта кон другиот е темел на цивилизираниот живот
Една од најважните вредности во секојдневниот живот е почитувањето на другиот. Почитувањето не значи согласување. Човек може целосно да не се согласува со туѓиот став, поглед на светот или животен избор, а сепак да го почитува неговото човечко достоинство. Тука се гледа зрелоста. И на човекот и на општеството.
Другиот не престанува да биде човек затоа што мисли поинаку од нас. Не престанува да заслужува пристоен однос затоа што е послаб, посиромашен, помалку образован, повозрасен, помлад или поинаков.
Вредноста на еден човек не смее да се мери според неговата корист за нас. Тоа е еден од темелите на човечноста.
Како се однесуваме кон оние од кои ништо не ни треба? Можеби токму тоа е еден од најдобрите тестови на карактерот. Како се однесуваме кон келнерот, продавачот, чистачката, возачот, шалтерскиот работник, стар човек кој бавно оди пред нас, дете кое поставува премногу прашања или човек што нема моќ да ни возврати? Учтивоста кон влијателните не е секогаш доказ за култура. Вистинската култура многу почесто се гледа во односот кон оној што не може ништо да ни даде.
Семејството е првата школа на вредностите
За вредностите можеме да зборуваме со часови, но децата најмалку ги учат преку зборови. Тие гледаат. Ако слушаат за чесност, а гледаат измама, ќе ја запомнат измамата. Ако слушаат за почит, а секојдневно присуствуваат на навредување, токму тоа ќе го усвојат. Ако им зборуваме за одговорност, а постојано ја префрламе вината врз други, и тоа ќе стане лекција.
Вредностите се пренесуваат со пример. Затоа семејството не воспитува само кога родителот му објаснува нешто на детето. Воспитува и начинот на кој родителите разговараат меѓу себе. Начинот на кој зборуваат за соседите. Начинот на кој се однесуваат кон постарите. Начинот на кој реагираат на сопствените грешки.
Детето го учи моралот гледајќи го секојдневието.
И општеството воспитува
Истото важи за училиштето, медиумите, институциите и јавниот простор. Општеството не воспитува само преку учебниците. Воспитува преку она што го наградува. Преку она што го толерира. Преку она што го претставува како успех. Преку луѓето што ги поставува како пример.
Ако трудот постојано се потценува, а успехот без заслуга се наградува, младите ја забележуваат таа порака. Ако знаењето се маргинализира, а површноста добива поголемо внимание, последиците нема да бидат само културни. Ако навредата стане нормален јавен говор, таа неминовно ќе се пресели и во приватниот живот.
Секоја генерација учи не само од она што претходната ѝ го кажала, туку и од она што ѝ го покажала.
Вредностите не се морализирање
Да се живее со вредности не значи постојано да се држат лекции на другите. Напротив. Луѓето што најгласно зборуваат за моралот не се секогаш и оние што најдоследно живеат според него.
Најсилната морална порака често е тивка. Да не го фрлиш отпадокот на улица. Да не го прескокнеш редот. Да не ја злоупотребиш службената положба. Да му помогнеш на човек што паднал. Да ја признаеш туѓата заслуга. Да се извиниш кога си погрешил. Да не го понижиш оној што не може да ти возврати. Да го исполниш ветеното. Да не ја продадеш совеста за мала корист.
Тоа не се спектакуларни дела, но токму од нив се состои пристојниот живот.
Заборавената вредност на мерката
Постои уште една вредност за која ретко зборуваме: мерката.
Современиот човек постојано е изложен на „повеќе“. Повеќе информации. Повеќе желби. Повеќе амбиции. Повеќе споредби. Повеќе купување. Повеќе покажување. Повеќе зборување.
Во таков свет способноста да се каже „доволно“ станува и психолошка и морална вредност. Не мора секогаш да бидеме први. Не мора секогаш да победиме. Не мора во секоја расправа да го имаме последниот збор. Не мора да поседуваме сè што можеме да купиме. Не мора секоја мисла веднаш да ја претвориме во јавен став.
Понекогаш вредност е воздржаноста. Понекогаш – тишината. Понекогаш – способноста да се запре.
Да се има став без да се изгуби човечноста
Животот со вредности не бара човекот да нема став. Напротив. Бара ставот да има темел. Треба секогаш да се има предвид дека постои голема разлика меѓу цврст став и тврдоглавост, меѓу принципиелност и нетрпеливост, меѓу критика и понижување.
Човекот со вредности може да каже „не“. Може да се спротивстави. Може жестоко да критикува неправда и не мора поради тоа да го изгуби сопственото достоинство. Начинот на кој се бориме за своите вредности е исто така дел од тие вредности.
И добрината бара храброст
Добриот човек понекогаш погрешно се доживува како слаб човек. Вистинската добрина не е слабост. Таа понекогаш бара многу поголема сила од суровоста.
Лесно е да се возврати на навредата со навреда. Потешко е да се запре кругот. Лесно е да се биде рамнодушен кон туѓата мака. Потешко е да се преземе дел од туѓиот товар. Лесно е да се следи толпата. Потешко е човекот да остане сам со својот принцип.
Вредностите не го прават човекот беспомошен. Тие му кажуваат до каде може да оди без да се изгуби себеси.
Никој не е совршен
Секојдневниот живот со вредности не создава безгрешни луѓе. Такви нема. Секој човек понекогаш греши. Понекогаш е себичен. Понекогаш неправеден. Понекогаш нетрпелив. Понекогаш недоследен дури и на сопствените принципи.
Вредностите не бараат совршенство. Бараат свест. Да можеме да препознаеме кога сме отстапиле од она во што веруваме. Да имаме сила да кажеме: згрешив. Да се извиниме. Да поправиме колку што можеме. И повторно да се обидеме.
Можеби токму во тоа се состои достоинствениот живот: не во тоа никогаш да не паднеме, туку да знаеме зошто повторно стануваме.
Секојдневниот живот е нашата вистинска биографија
На крајот, човекот не е само она што го мисли за себе. Не е ниту она што сака другите да го мислат за него. Тој е збир од своите постапки, избори, зборови, премолчувања и односи со другите луѓе.
Нашите вредности се она што останува кога ќе се отстранат титулите, функциите, имотот, влијанието, надворешниот успех и туѓото одобрување.
Затоа вистинското прашање не е само дали имаме вредности. Прашањето е дали живееме според нив. Секој ден. Во домот. На работното место. На улицата. Во институцијата. Во зборот. Во молчењето. Во односот кон блискиот. Особено – во односот кон непознатиот.
Бидејќи подобриот свет не се создава само со големи идеи, стратегии и декларации. Тој започнува со најмалата можна единица на секое општество – човекот и неговата секојдневна одлука како ќе се однесува кон друг човек.
И можеби токму тоа е наједноставната, а најтешката дефиниција на животот со вредности: да останеме луѓе и тогаш кога би ни било полесно да не бидеме.
